|

اقتصاد فريب

اواخر قرن نوزدهم عرصه تاخت‌وتاز مخترعان بود. اختراعاتی مهم در آن دوران ثبت شد: از جمله خودرو، تلفن، دوچرخه و لامپ الکتریکی؛ اما یک اختراع مهم دیگر هم در آن زمان عرضه شد که توجه چندانی را به خود جلب نکرد: «ماشین قمار». این ماشین در آغاز معنای امروزی را نداشت. ماشین قمار به هر نوع «دستگاه کالاپردازی» گفته می‌شد که به این صورت کار می‌کرد: یک سکه در سوراخ دستگاه می‌گذاشتید و می‌توانستید جعبه را باز کنید و جنس را بردارید. تا دهه 1890 دستگاه‌های کالاپرداز، آدامس، سیگار، عینک‌های اپرا، شکلات و حتی کتابچه‌های راهنمای سریع و تلفن‌های راهنمای شهری و چیزهایی از این دست می‌فروختند. ابتکار اصلی این دستگاه قفلی بود که با انداختن سکه باز می‌شد. طولی نکشید تا این دستگاه کاربردی جدید پیدا کرد و شد ماشین قمار به معنای امروزی. یکی از اولین ماشین‌های قمار به‌جای پول به برنده آب‌نبات هدیه می‌داد. خیلی زود سازمان‌های نظارتی هم وارد شدند، چون ماشین‌های قمار زندگی تعداد زیادی از مردم را نابود می‌کردند و ازاین‌رو باید مهار می‌شدند. این دستگاه‌ها را از مکان‌های عمومی جمع کردند و به حاشیه‌ها یعنی مکان‌هایی خاص بردند که به‌عنوان قمارخانه تعیین شده بود؛ مثلا ماشین‌های قمار در آمریکا به ایالت نوادا منتقل شدند که در آنجا نظارت چندانی اعمال نمی‌شد و همه‌جا بودند. با گسترش استفاده از کامپیوتر، ماشین‌های قمار نیز وارد حرفه‌ای جدید شدند و ویژگی‌های اعتیادآورشان بیش از پیش پررنگ شد. بعد از آن بود که از ماشین قمار خوب و ماشین قمار بد سخن گفتند. تاریخ ماشین قمار دستاویزی است برای جورج اکرلاف و رابرت جیمز شیلر، برندگان جایزه نوبل اقتصاد، تا در کتاب «فريب طعمه‌ها» دیدگاه دوگانه خود را درباره اقتصاد بازار نشان دهند. آنها در اصل بازار را تحسین می‌کنند و بازارهای آزاد را محصولات صلح و آزادی می‌دانند؛ ولی بر این باورند همان انگیزه کسب سودی که سبب ساخته‌شدن جعبه‌هایی شد که باز می‌شدند و آنچه را می‌خواستیم به ما می‌دادند، ماشین‌های قمار را هم ساختند که با ویژگی اعتیادآورشان در ازای این امتیاز پول ما را می‌گیرند و این بسیار شبیه به کارکرد بازار آزاد است. در واقع کل این کتاب به‌جای ماشین‌های قمار خوب درباره ماشین‌های قمار بد است. در نظر آنها بازارهای آزاد نیز مثل ماشین‌های قمار دو رو دارند و مثل یک شمشیر دولبه هستند و ازاین‌رو باید در برابر مشکلات این نظام از مردم محافظت شود. کتاب حاضر به‌تازگی با ترجمه افشين خاكباز و به همت نشر نو منتشر شده است. اکرلاف و شیلر در کتاب حاضر با اشاره به کاستی‌های علم اقتصاد متعارف، به زبانی همه‌فهم به مباحثی در حوزه اقتصاد می‌پردازند که تاکنون چندان به این مباحث پرداخته نشده است: یعنی سوءاستفاده و فریب‌کاری، دست‌کاری در نظام معرفتی عموم مردم برای فریب آنها و تغییر رفتار مردم در جهت حفظ منافع صاحبان سرمایه و قدرت در این فضای سرشار از فریب و نیرنگ، حتی مردمانی که از سلامت اخلاقی برخوردارند هم مجبورند زیر فشار نظام بازار هم‌رنگ جماعت شوند. برنامه‌ای که نویسندگان در این کتاب دنبال می‌کنند، ارائه مثال‌هایی از فریب طعمه‌هاست که نشان می‌دهد این مسئله چقدر بر زندگی ما، یعنی فعالیت‌هایمان، افکارمان، اهدافمان، و سرخوردگی و ناامیدی از اهدافمان اثر می‌گذارد. برخی از این نمونه‌ها مثل خودروها، غذا، دارو و خانه‌هایی که خرید و فروش می‌کنیم و در آنها زندگی می‌کنیم با زندگی هر روزه ما ارتباط دارند. برخی دیگر، از جمله بازارهای مالی، نظام‌مندتر و فنی‌تر هستند؛ اما بیشتر مثال‌هایی که در این کتاب بررسی می‌شوند برای سیاست‌های اجتماعی، از جمله نقش حکومت به‌عنوان تکمیل‌کننده بازارهای آزاد، پیامدهایی مهم دارند. آنها با پرداختن به پدیده‌هایی مانند قمار، عملکرد نظام بانکی و کارت‌های اعتباری و موارد متعدد دیگر نشان می‌دهند چگونه دست نامرئی بازار و ترفندهای بی‌شمار صاحبان کسب‌وکار که در موقعیت‌های مختلف، از مراسم تولد گرفته تا خرید خانه و خودرو و مراسم خاک‌سپاری مردم را به سمت خرید کالاهایی سوق می‌دهد که به آنها نیازی ندارند، در نهایت جامعه‌ای را می‌سازد که «زندگی بیشتر آدم‌هایش بیچارگی خاموش است». مخاطب اکرلاف و شیلر در این کتاب دامنه گسترده‌ای است: این کتاب را برای مصرف‌کنندگانی نوشته‌اند که باید در برابر حقه‌های متعددی که آنان را نشانه رفته هوشیار باشند؛ برای صاحبان کسب‌وکاری نوشته‌اند که از بدبینی برخی همکارانشان آزرده‌اند و از سر اضطرار اقتصادی مجبورند هم‌رنگ جماعت شوند؛ برای داوطلبان، خیرخواهان و رهبران افکار عمومی نوشته‌اند؛ برای جوانانی که هنوز در آغاز زندگی حرفه‌ای خود هستند و نمی‌دانند چگونه می‌توانند در آن معنایی شخصی بیابند و همچنین برای مقامات دولتی نوشته‌اند که وظیفه تنظیم کسب‌وکارها بر عهده آنهاست. ابتدا نویسندگان در کتاب حاضر فریب طعمه‌ها را با مثال‌هایی از آنچه «اقتصاد سنتی رفتارگرا» نام گرفته آغاز می‌کنند و سپس به این گرایش نوظهور می‌پردازند که چرا مردم فریب می‌خورند و نتیجه می‌گیرند که فریب آنها دلایلی عمومی‌تر را نشان می‌دهند. پس از فصلی با موضوع بازاریابی و تبلیغات نشان می‌دهند که دلیل فریب‌خوردن مردم این است که داستان‌هایی که به خود می‌گویند، در تصمیماتی که می‌گیرند نقشی مهم ایفا می‌کنند؛ اما چرا این شیوه تصمیم‌گیری ما را تا این اندازه در برابر سوءاستفاده آسیب‌پذیر می‌کند؟ به نظر اکرلاف و شیلر به این دلیل است که معمولا داستان مسیر پیچیده‌ای را طی می‌کند و رفته‌رفته‌ شاخ و برگ پیدا می‌کند. در نظر آنها بیشتر فریب‌ها به این صورت انجام می‌شود که شاخه‌هایی جدید در داستان‌های قدیمی که مردم به خود می‌گویند، کار گذاشته می‌شود و گاهی نیز داستان‌های جدید جایگزین داستان‌های قدیمی می‌شود. آنها همچنین به اساسی‌ترین مهارت انسان، یعنی توانایی تمرکز هم می‌پردازند که نشان می‌دهد چرا مردم فریب می‌خورند و فریب چطور انجام می‌شود. تمام هدف نویسندگان در این کتاب خنثی‌کردن آن چیزی است که به نظر آنها یک کانون توجه اشتباه است و از دل توانایی تمرکز انسان بیرون می‌آید. به باور اکرلاف و شیلر داستانی که درباره بازار آزاد در جهان وجود دارد، از تفسیر نادقیق اقتصاد پایه گرفته شده است. نویسندگان مدعی هستند همان‌طورکه باید از کامپیوترهایمان در برابر بدافزارها محافظت کنیم، در برابر فریب طعمه‌ها نیز نیازمند محافظت هستیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.