براي پلاسکو يا هر بناي نابود ديگر
ساختمان بيساختمان
عليرضا اميرحاجبي
گفتهاند که بناها هويتبخش يک شهر هستند و آن سازههاي قديمي در کالبدشان تاريخ غيرمکتوب شهر را در بطن خود دارند. آنچه در بنا مهم است تصوير آن است نه خود آن. البته بگويم که منظور از تصوير عکس چاپشده در کتاب يا نشريات نيست بلکه تصوير چيزي غيرقابل لمس است که انسان را با محيط پيرامون مرتبط ميكند. انسان ساختمانها را نميبيند بلکه تصوير آنها را ميبيند و به طريق اولي انسان جهان را نميبيند بلکه تصويري از جهان را ميبيند. ساختمانها، ميادين يا پارکها تفاوتي ندارد آنچه مهم است تصويري است که بر مبناي تجربهاي شخصي در ذهن بينندهاي بر جاي ميماند؛ از دوراني دور يا نزديک. حافظه نيز در اينجا کمکرسان است.
حس نوستالژيک مانند راهرفتن بر لبه تيغ است؛ گاه با غمي همراه است که رنجآور به نظر ميرسد گاه نيز لذتي پنهان را به همراه دارد. نوستالژي خارج يا ميان- متن تاريخ است. اما بايد از خود بپرسيم اين حس نوستالژيک به مکانها يا زمانها چه نتيجه و برايندي براي يک انسان مدرن دارد؟ سيستم توليد فرهنگ و معاني فرهنگي همواره دست به کار است تا از آن چيزهايي که قابليت تبديلشدن به تصويري نوستالژيک را دارند داستاني بسازند. همين تصوير ميتواند باعث انگيزشهايي رواني در ذهن مخاطب شود. اما همين انگيزشهاست که مرا وادار ميکند چيزي بنويسم. بارها شنيدهايم که ميگويند: «حيف که اين ساختمان در حال مرگ است... افسوس که کسي توجهي به بافت قديمي شهر ندارد...» کليشههاي تکراري و بيفايده که هر روز از درون سيستم توليد معاني اجتماعي و فرهنگي به بيرون پرتاب ميشوند. اجازه دهيد وقفه داشته باشم و اشاره کنم به فداکاري بزرگمردان بيادعاي سازمان آتشنشاني که رشادتشان بيتفسير است و موجي از عاطفه را بر سرمان فرو ميريزد. هر بار که آتشنشاني را ميبينم بياختيار جلو ميروم و در آغوشش ميگيرم و بارها شده که اين دوستان از اين کار تعجب کرده و سپس خنديدهاند. اما کلام من در راستايي ديگر است. در راستاي نقد آنگونه از توليد محتواي تصوير نوستالژيک که تنها براي بازي با احساسات جمعي و هدايت آن به سمتي مشخص شکل ميگيرد؛ يک بازي کوتاهمدت، بازي کوتاهي که به سرعت قرار است فراموش شود تا عرضه ديگر و از سوي ديگر تشويق جامعه براي تقاضايي ديگر. پلاسکو ساختماني بود بدشکل ارمغان دوره مدرنيزهكردن اجباري و آمرانه. بيش از اين درباره آن هيکل نکره و زشت هيچ نميتوان گفت. نه قابليت و ارزش بحثي زيباشناختي دارد و نه سهمي در روند تاريخ معماري شهر تهران و ايران. اما همراهشدنش با يک فاجعه انساني قابل پيشگيري ساختمان پلاسکو را تبديل به يک عنصر محتوايي و عاطفي کرد. توليد اينگونه معناسازي چون به يک رويدادِ آني متصل است به سرعت فراموش ميشود و تنها داغش بر دل آسيبديدگان آن رويداد بر جاي ميماند. اين عاطفيسازي سطحي در نهايت به بياهميتي عميق منجر شده است. مانند بنزين به سرعت آتش ميگيرد و به سرعت نيز خاموش ميشود. حس و مسئوليت اجتماعي نسبت به شهر و محيط زيست بهطور کامل از بين ميرود و فقط در بزنگاههاي احساسي چيزي در جامعه تکان ميخورد؛ تکاني بيفايده. شهر با شهروند و مفهوم شهروندي شکل ميگيرد و نه با ساختمانهايش. ساختمانها نتيجه ملموس تعاملات شهروندي هستند و نه بيش از آن. وقتي کارکرد جامعهشناختي يک بنا از آن گرفته شود، به جايش کارکردي نوستالژيک مينشيند و ارزشهاي تاريخي بنا (اگر ارزشي داشته باشد) نيز از بين ميرود. نوستالژي بر ضد تاريخ اجتماعي عمل ميکند. در نگاه و تصوير نوستالژيک رويدادها براي غمافزايي جمعي هستند و هيچ نتيجه کاربردي و مفيدي براي جامعه ندارند. در هيچ متن و نگاه توسعهگرا و دموکراتيک ردپايي از نوستالژي يافت نميشود. جديت در توسعه پايدار شهر زماني آغاز ميشود که ارزشهاي انساني بدون نگاهي گذشتهگرا مورد توجه قرار گيرد. اين جديت و پيگيري نه قبل و پس از انقلاب حس نشده است. نماي بصري و کلبدي شهر انباشتهاي است از ترکيبات ناهمگون جديد و قديم؛ البته يادي از قديم. بلندمرتبهسازي يا بزرگراهها نشانه توسعه نيستند بلکه نشانهاي از سردرگمي شديد مديريت شهري هستند. ساختمانها خود نابودي خود را پيشبيني کردهاند و آيندگان روي کوهي از بتنها و قراضههاي آرماتور خواهند نشست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.