زبالهگردي، اين پديده عجيب!
دکتر مصطفا اقليما- جامعهشناس
اين روزها فرقي نميکند در کدام خيابان از شرق و غرب، شمال و جنوب و مرکز پايتخت قدم بزنيد؛ با کودکاني رودررو ميشويد که زبالهگرد هستند و اگر پيش از اين شبها بيشتر آدمهاي مسن و ميانسال اينکاره بودند و البته برخي از آنها هم معتاد به شمار ميآمدند اما حالا در ميان زبالهگردها کودکان و نوجوانان بيشتر به چشم ميآيند و اين مسئله همانا ريشه در بيکاري و فقر دارد.
اين پديده عجيب و غريبي نيست و در برخي از کشورهاي دنيا مانند هند، پاکستان، بنگلادش و مکزيک هم تعداد زيادي زبالهگرد ميبينيد که از همين راه کار و ارتزاق ميکنند. اين پديده در همه اين کشورها ريشه در بيکاري و فقر دارد. در کشور ما هم وقتي تورم سال به سال بالاتر ميرود و درصد افزايش حقوقها متناسب با تورم نباشد؛ يعني به همين سادگي عدهاي از افراد جامعه با آنکه کار هم ميکنند اما به ناچار فقيرتر ميشوند و همين فقر عامل افزايش کودکان کار خواهد شد چون خانوادهها بچههايشان را به کارکردن واميدارند تا بتوانند شکمشان را سير کنند. برخي معتقدند اينها کودکان کار هستند و بيصاحباند يا اينکه خانواههايشان آنها را به افرادي کرايه ميدهند که به ازاي رقم ناچيزي اين بچهها دنبال زبالهگردي بروند اما بايد گفت اين بچهها درست است که دارند کار ناجور ميکنند اما بسيار خوشحالاند و لذت ميبرند که دارند خرج و مايحتاج خانوادهشان را تأمين ميکنند. فقط کافي است ببينيد زماني که آنها دستمزدشان را به مادرشان ميدهند، براي اينکه زندگيشان بچرخد، چقدر خوشحالاند. بنابراين به سادگي هم نميشود اينها را انکار کرد. يا گاهي دولتها مجبور ميشوند اينها را جمعآوري کنند اما جايي براي نگهداريشان ندارند و خانوادهها صدايشان درميآيد و گاهي نيز پدرهاي اين بچهها را جريمه ميکنند و آنها براي تأمين اين جريمه، باز مجبور خواهند شد همين بچهها را يا به گدايي يا همين زبالهگرديها و کارهاي ناجور وادارند بنابراين همه اين اقدامات راه به جايي نخواهد برد و مادامي که تورم، بيکاري و فقر بيشتر و بيشتر شود، بر تعداد اين کودکان زبالهگرد و آسيبهاي ديگر اجتماعي افزوده خواهد شد. تازه اگر اينها همين کار را نکنند يا به دستفروشي نپردازند حتما به سراغ دزدي ميروند و گاهي اينقدر آمار دزديهاي کوچک زياد ميشود که پليس ديگر نميتواند همه پروندهها را دنبال کند و حتي به مردم ميگويد براي چيزهاي کوچک مراجعه نکنند. در تمام دنيا همواره اين کودکان کار و زبالهگردها و کارهاي ناجور بوده و در همه اين موارد بچهها به گونهاي به شکل بردهداري مورد استثمار واقع شدهاند. در روزگاري در انگليس و ديگر کشورهاي پيشرفته اروپايي نيز به دليل بيکاري خانوادهها بچههاي زيادي آواره خيابانها بودند و به کارهاي ناجور واداشته ميشدند. بعدها سياستهاي اقتصادي که بر بيکاري غلبه يافتند و تورم و فقر مهار شد، ديگر شاهد اين نوع پديدهها نبوديم. اگر ملکه اليزابت برنامههاي حمايتي از اقشار پايين را در پيش نميگرفت، هنوز هم فقر و چنين داستانهاي دردانگيزي در آنجا وجود داشت. الان در پاريس ميبينيد که شهرداريها مکانهايي را هر روز به 10 فرانک که بسيار هم کم است، در اختيار افرادي ميگذارند که بتوانند ميوه و کالاي ارزان خريدهشده از تهجنسهاي کارخانهها را در آنجا به قيمت ارزان در اختيار افراد کمبضاعت قرار دهند و اين نوعي حمايت از اقشار ضعيف است که موقعيتي کاري را آماده ميکند تا افراد کمبضاعت بتوانند با آبرو کار و سربلند زندگي کنند. الان اينجا دستفروشها را جمع ميکنند و راهکارشان اين است که در بياباني اينها را ساماندهي کنند بيآنکه بدانند بيابان که جاي مشتري و خريد و فروش نيست. در حالي که ما همواره سنت جمعهبازار و شنبهبازار و چهارشنبهبازار داشتهايم و هنوز هم در بسياري از شهرهاي ما چنين چيزهايي هست و بايد در پايتخت نيز چنين بازارهايي براي حمايت از فروشندگان و اقشار پايين در نظر گرفته شود. در زمينه کودکان کار هم پنج سال پيش، در مشهد بهزيستي طرحي را عملي کرد که به برخي از اين کودکان کار ضمن فرستادنشان به مدرسه، اين فرصت را داد که با پوشيدن لباسهاي مخصوص گل يا روزنامه بفروشند. در آنجا هم بعدا معلوم شد گل را 200 تومان ميخرند و 700 تومان هم ميفروشند اما به ازاي هر گل 50 تومان فقط به اين بچههاي فروشنده ميدهند و اين وسط همان کار ناجور باز دارد تکرار ميشود و اينها مظلومانه همچنان دارند استثمار ميشوند. آنها قبلا بيشتر کارمزد ميگرفتند و حالا به ناچار بايد با اين شيوه کار ميکردند بيآنکه اين حمايتها به نفع آنها و مهار فقر باشد. کار رئيسجمهورها در تمام دنيا توليد کار و کارآفريني است و اگر درصد بيکاري پايين نيايد، مردم بلافاصله ميگويند اين رئيسجمهور حتما کار نکرده است و ديگر بار به او رأي نميدهند. اما اگر رئيسجمهوري وضعيت بيکاري را بهبود ببخشد، باز هم برخوردار از حمايت مردم خواهد شد که رأي بياورد. در ايران هم رئيسجمهورها فقط رؤساي قبلي را نقد ميکنند بيآنکه به دنبال اين باشند که همان کارها را تکرار نکنند و به دنبال شرايط مطلوبتر کاري و بهبود اوضاع اقتصادي مردم باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.