نگاهي به فيلم «پسر زيبا» ساخته فيليکس ون گرينينگن
مرثيهاي براي يک رؤيا
تارا استادآقا: «پسر زيبا» Beautiful Boy تمام آن چيزي است که در نگاه اول ميتوان از معضل اعتياد در بطن خانوادهاي سرشار از مهر دريافت کرد. فيلم که براساس داستان واقعي خاطرات ديويد شف، نويسنده و روزنامهنگار آمريکايي، است، رابطه عاشقانه پدر و پسري را به تصوير ميکشد که در بطن مرداب خودويرانگري نيک شف رو به زوال ميرود. فرم روایي فيلم گرينينگن که بر پرشهاي زماني به گذشته و زمان حال استوار است، بهخوبي مغشوشبودن و سرگرداني شخصيت اصلي فيلم (نيک شف) را که در مرداب اعتياد در حال فروپاشي است، به نمايش ميگذارد. نوعي زيست در جهاني غيرواقعي که فرم روايي حاضر را به کابوس مبدل ميکند و همزمان، نوعي هوشياري و آگاهي بکر ميطلبد تا با کنار هم گذاشتن داستانهاي پراکنده فيلم، به يک خط داستاني منسجم رسيد و آن را هضم کرد. صحنههاي فيلم که بهمثابه گذشتن در ذهن پريشان نيک، پرشتاب و فاقد انسجام روايت ميشود، روند فروپاشي شخصيت را که مدام در مرز باريک ميان مرگ و زندگي در نوسان است، شدت ميبخشد و زواياي پنهان لايههاي شخصيتي را برجسته ميکند. تماشاگر در مواجهه نخستينش با فيلم با داستاني طرف است که نهفقط درباره اعتياد است؛ بلکه روند فروپاشي خانواده نيک را نشانه ميرود و تأثيرات مخرب اعتياد را بر خانواده برجسته میکند. در کنار آن در ميان قطعههاي ناگهاني فيلمساز از مواجهه پدر و پسر با هم به سکانسهايي برميخوريم که نيک در آن ريشههاي فلسفي گرايشش به اعتياد را اعتراف ميکند. ريشههايي واقعي که در جهاني اگزيستانسياليستي تعريف ميشود و از نيک شخصيتي ميسازد آکنده از اضطراب و پريشاني انسان، از بودن و زيستن در جهان. شخصيت نيک که بسيار مشابه شخصيت مرد زيرزميني داستايوفسکي است، زندگي خودويرانگرانه خودخواستهاي را انتخاب کرده و به آن آگاه است. شخصيتي باهوش و مستعد که ميتواند همزمان در چندين کالج معتبر پذيرفته شود و در بطن يک زندگي موفقيتآميز رشد کند؛ اما درست راه ديگري را انتخاب کرد که در آن بهسرعت پيشرفت ميکند و به يک مصرفکننده تمامعيار مواد مخدر تبديل ميشود. مرد زيرزميني در رمان داستايوفسکي اذعان دارد که چه کسي است که ميگويد آدمها چون در زندگي واقعي به علايقشان مشغول نميشوند، به سمت کارهاي خلاف کشيده ميشوند؟ اگر آنها را از علایق واقعي و طبيعيشان آگاه کنيد و منافع شخصيشان را برايشان روشن کنيد، هرگز خلاف آن را انتخاب نميکنند. درحاليکه ميليونها انسان وجود دارند که آگاهانه و با علم کامل به نفع حقيقيشان و بيتفاوت به سود و اهميت آن و بدون اماواگر، فقط از سر لجاجت و خودسري آن را رها ميکنند و ميروند... . «نيک» شخصيتي ابزورد است که مانند شخصيت مرد زيرزميني داستايوفسکي، از اندوه آگاهي ژرف و درکنشدن از طرف جامعه رنج ميبرد و بهتنهايي و انزوا خو ميگيرد. نيک، در سکانسي که در رستوراني به ديدن ديويد ميآيد، ديالوگهاي تکاندهندهاي از بحران هولناک وجودياش را بيرون ميريزد که ريشههاي شخصيتي درکنشده و متزلزلش را برجسته ميکند... . «من دست به کارهایي ميزنم که باعث نميشه متفاوت باشم. من دارم ديوونه ميشم و تو فقط منو خجالتزده ميکني. من يه چيز شگفتانگيز ميخوام که تو زندگيم خلق نميشه... من يه مخلوق خاصم. خواهش ميکنم اينو بفهم...». نيک در خلال اين ديالوگها سعي دارد به تعريف مشخصي از خود برسد که در پايان، از بيانکردن آنها مملو از احساسي نااميدکننده و ناتواني ملالآوري ميشود. ديالوگهايي کليدي که مفهوم آگاهي يعني رنجکشيدن را مانند رفتاري شکنجهگر به مايههاي شخصيتي نيک تزريق ميکند و از او شخصيتي ميسازد که براي فرار از جهاني که در آن هرچه ميآفريند، راضيکننده نيست و درک نميشود، به جهاني غيرواقعي (زيستن در جهاني کاذب مانند مواد مخدر) پناه ميبرد. اين ديالوگها که در فضایي الکن و با قطع ارتباطي دروني/معنوي بين «ديويد» و «نيک» ردوبدل ميشود، ديواري نامرئي بين کاراکترها ميکشد که هرگونه ارتباطي در آن رو به قهقرا ميرود. گویي نيک در پشت ديواري شيشهاي هر چقدر فرياد ميزند، صدايش به پدرش نميرسد و ديويد نيز از شنيدن صداي پسرش عاجز است؛ درحاليکه با تلاشي اندوهناک درصدد است براي نجات پسرش به هر ريسماني دست بياويزد. سکانس فوق که سادگي دلهرهآوري دارد، از ناتواني درک دو کاراکتر نشئت ميگيرد. شخصيتهايي که با وجود عشق سرشاري که به يکديگر دارند، هرگز در هم حل نميشوند و ادامه ارتباط، ارتباطي عبث و الکن است. آنها نه بدون هم ميتوانند به زيستن ادامه دهند و نه با هم؛ و اين رفتار خلأ بيواسطهاي ميآفريند که جهاني ابزورد و خالي را برجسته ميکند. مونولوگهاي پاياني «نيک» مبني بر انزجارش از زندگي واقعي و هر آنچه در آن معنايي واقعي دارد، بيتفاوتي و پشتپازدن به همه موضوعات معنادار زندگي که پوچي مفرطي را به شخصيت تزريق ميکند، شخصيتهاي ابزورد داستايوفسکي را به خاطر ميآورد؛ شخصيتهايي که نااميدانه تلاش ميکنند بخشي از دنيايي باشند که به آن تعلقي ندارند و در آن بيگانهاند. نيک برخلاف مرد زيرزميني داستايوفسکي، در تلاشي مذبوحانه درصدد است در سايه عشق به پدرش با هيولاي درونش مبارزه کند. تلاشي که در جهان فيلميک برخلاف سرنوشت واقعي نيک شف در جهان واقعي، به بستاري منسجم و بسته ختم نميشود و به دور باطلي ميانجامد؛ مانند انسانِ بيمار ِآخرالزماني که بيماري تا عمق جانش ريشه دوانيده و از رويارويي با آن عاجز است. ساختاري فرميک و مارپيچ که در آن نجات هرگز دوامي ندارد و بازگشت به جهنم در آن قطعي است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.