گفتوگو با سعید عقیقی درباره «خانه پدری»
هر كسي مخاطب هر فيلمي نيست
فرانک آرتا
حالا که «خانه پدري» بعد از شش روز اکران، مجددا توقيف شد! مناسب ديديم به احترام تماشاگراني که در اين مدت کوتاه به سينما رفتند و پاي فيلم نشستند، گفتوگوي کوتاهي درباره این فیلم با «سعيد عقيقي»، منتقد و مدرس سينما انجام دهيم.
مهمترين سؤال در حال حاضر اين است که چرا هجمه عليه فيلم زياد شد؟ من هنوز هيچ «نقد»ي عليه فيلم نشنيده و نخواندهام. هر چه شنيدهام فقط نظر بوده! ظاهرا «سينما» مثل «فوتبال» است و همه دربارهاش نظر ميدهند. نظر حق همه است. يکي ميگويد هرکس فيلم را دوست دارد چيزي نميفهمد، عدهاي هم برعکس. من هردو گروه را متوجه ميشوم، اما اين ربطي به موجوديت فيلم ندارد و بحثي است مربوط به بعد از اکران فيلم. روايت تاريخ اين است که فيلم 9 سال پيش ساخته شده اما مجوز نگرفته است، سپس سال 92 در جشنواره فیلم فجر نمايش داده شده، در سال 93 به نمايش درآمده، چند روز بعد نمايش آن متوقف شده است و حالا بعد از پنج سال مجوز گرفته، چند روز به نمايش درآمده و باز خبر آمده که نمايشاش متوقف شده است. الان احتمالا تعداد کساني که در جشنواره فجر و نمايشهاي بعد از جشنواره اين فيلم را ديدهاند، از کساني که در روزهاي اکران فيلم را ديدهاند، بيشتر است. وقتي مطالب منتقدان فيلم را ميخوانم، ناخودآگاه ياد موضعگيريهاي افراد مختلف در برابر فيلم «همشهري کين» ميافتم! خيلي راحت بدون اينکه فيلم را درک کرده باشند، از کنارش ميگذرند يا انکارش ميکنند! به نظر شما اين رفتارها در قبال «خانه پدري» از چه ريشه ميگيرد؟ من معلم سينما هستم. بارها ديدهام که هنرجويان با فيلم کاري ندارند و با تصوير ذهني خودشان درگير شدهاند. همين واکنشها نسبت به «خانه پدري» که درباره خشونت و تأثيرات آن است و بعد از ۹سال به طور محدود اکران شد و محدوديت سني هم گذاشته بودند، نشان ميدهد که چقدر حق با «فيلم» است. اگر مشکل فيلم خشونت است، ما فيلمهاي خشنتري در سينما و تلويزيون ميبينيم که کلمه «مبتذل» برايشان كم است. اما درباره فيلم بايد بگويم، شايد به نظر برسد نقد تحجر و زنستيزي در فيلم در نهايت «عرياني» به تصوير کشيده شده است. به نظر شما آيا فيلمساز ميتوانست در عين بيان تصويري اين نوع نگرش، رويکرد خود را تعديل کند؟ اصلا ضرورتي داشت اينگونه دفعي و مستقيم، موضوع را روايت کند؟ نميدانم. وزارت بهداشت اعلام کرده که درصد خشونتهاي خياباني نسبت به چندسال قبل بيشتر شده است. ميشود از آدمهاي خيابان بخواهيم همديگر را کمي يواشتر کتک بزنند؟ آيا به حرف ما گوش ميکنند؟ عنوان فيلم بهنوعي «پدرسالاري» را تداعي ميکند. موضعگيريها اصلا از همينجا شروع ميشود که جامعه ما هنوز از «مردسالاري» عبور نکرده است و همين نکته مخاطب عام را دلخور ميکند. به نظر شما چنين نگرشي چقدر براي جامعه در حال گذار ما بهداشتي است؟ هر کسي مخاطب هر فيلمي نيست. مخاطب عام هم بعيد ميدانم فيلم را ديده باشد که بعد دلخور بشود. اگر منظور شما را از کلمه «بهداشتي» درست فهميده باشم، فيلمها اصولا غيربهداشتياند. تنها فيلم واقعا بهداشتياي که به ياد ميآورم ،«بهداشت دندان» از عباس کيارستمي است. اصلا سکانس اوليه فيلم -مورد توقيف- چه کارکرد فرمي در روند فيلم داشته است؟ صحنه اول فيلم نشان ميدهد چه کسي کشته ميشود، چرا و چطور. پس به نظر ميرسد وجودش لازم باشد. ايده انتقال و تغيير زمان داستان از طريق تأکيد دوربين روي قفل در خانه و... چقدر خلاقانه است و به نظر شما تکرار چندباره آن، زيادي نيست؟ به آنچه اشاره کرديد در اصطلاح « نقد» ميگويند «نقشمايه» که عبارت است از عنصري تکرارشونده که يکي از الزامات ايجاد نظم و انسجام است. فقط «قفل» هم نيست. آن تاب گوشه حياط هم هست. زيرزمين هم هست. رديفهاي تکراري را از انتهاي هر بيت يک غزل برداريد. بعد آن را بخوانيد و ببينيد شعر حافظ به چه تبديل شده است. برخيها معتقدند ريتم فيلم کمي کند است. نظرتان چيست؟ چيزي به نام ريتم تند و کند در سينما وجود ندارد. ريتم مناسب و نامناسب داريم. ريتم فلان فيلم «هيچکاک» نسبت به فيلم «ژيگاورتف» کند است، اما نسبت به روايت داستان خودش درست عمل ميکند. احتمالا «خانه پدري» بايد چند قتل ديگر در ميانه و پايان جور ميکرد تا ريتم آن به نظر صاحبنظران تندتر به نظر برسد. ريتم «خانه پدري» به نظرم مناسب است و با چرخه تاريخياش هماهنگي دارد. اصلا دستاورد فيلمي مثل « خانه پدري» براي سينماي ايران چيست؟ تا اينجا مهمترين دستاوردش ۹سال تعويق نمايش عمومي بوده و البته شنيدم دوباره توقيف شده است. احتمالا با همين فرمان پيش برويم، درک ِدستاوردش بايد ۱۹ يا ۲۹سال طول بکشد! فيلم «خانه پدري» چه جايگاهي در سينماي ايران دارد؟ کار تحليلگر، پرداختن به ساختار است و اين گفتوگو جاي تحليل ساختار، يا حتي ايدئولوژي و مضمون فيلم نيست. از نظر ساختار نمايشي، خانه پدري در کنار «جدايي نادر از سيمين» بهترين فيلم 10سال اخير سينماي ايران است. قراردادي با بينندهاش ميگذارد و بر سر همان قرار ميماند و با لحن مشخصي پيش ميرود و به نتيجه ميرسد؛ به همين سادگي. فيلمنامه ماهرانهاي دارد و کارگرداني استادانهاي. اگر با پفک و پاپکورن به سينما آمده باشيد که «مسخرهبازي» نگاه کنيد، احتمالا در لحظههايي از فيلم دستتان پاکت را گم ميکند. مشکل بزرگ فيلم اين است که خودش را جدي گرفته و بينندهاش را وادار به فکرکردن ميکند. ما به سينما نميرويم که فکر کنيم. احتمالا ما به سينما ميرويم که يکسري چاخان و داستان پيشپاافتاده و حرفهاي زشت و چند مرد در حال رقصيدن ببينيم و بخنديم و سرگرم بشويم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.