کوانتای فضا*
امیر رحمانی
حتما شنیدهاید که مکانیک کوانتوم و تئوری نسبیت با یکدیگر ناسازگار هستند و هنوز موفق به یافتن راه حل مناسبی جهت یکپارچهسازی این دو تئوری بسیار موفق نشدهایم. فیزیکدان ایتالیایی به نام «كارلو روولي» که سالها بر تئوری گرانش کوانتومی کار کرده است، از یک مثال ذهنی استفاده میکند تا نشان دهد که وقتی کوانتوم و نسبیت را در کنار هم قرار میدهیم، به چه نتیجهای میرسیم. فرض کنید میخواهیم ناحیه بسیار بسیار کوچکی از فضا را مشاهده کنیم. برای این منظور، لازم است چیزی را در این ناحیه کوچک قرار دهیم یا به عبارتی، این ناحیه از فضا را نشانهگذاری كنیم. برای انجام این فرض، ما یک ذره بنیادی را در این ناحیه قرار میدهیم. سالها قبل، هایزنبرگ دریافت که نمیتوان یک ذره را برای مدت طولانی در نقطهای از فضا نگه داشت. ذرات بنیادی گریزپا هستند و جابهجایی سریعی دارند و هرچه آن ناحیه از فضا که میخواهیم موقعیتش را نشانهگذاری كنیم کوچکتر باشد، ذره بنیادی با سرعت بیشتری میگریزد (اصل عدم قطعیت هایزنبرگ). اگر گریز ذره با سرعت باشد، پس دارای مقدار درخور توجهی انرژی است. حال اجازه دهید تئوری نسبیت اینشتين را در نظر بگیریم؛ انرژی فضا را خمیده میکند و هرچه مقدار انرژی بیشتر باشد، خمیدگی فضا بیشتر خواهد بود. مقدار زیادی انرژی در یک ناحیه بسیار کوچک، فضا را آنقدر خم میکند تا یک سیاهچاله کوچک ایجاد شود. اگر آن ناحیه کوچک تبدیل به سیاهچاله شود، ذره مدنظر قابل مشاهده نخواهد بود و دیگر قادر نخواهیم بود از آن ذره برای مکانیابی ناحیه مدنظر در فضا استفاده كنیم. بنابراین توانایی ما برای مشاهده فضا، حد و مرزی دارد و اگر بخواهیم ناحیه بسیار کوچکی از فضا را مشاهده کنیم، آن ناحیه به شکل یک سیاهچاله در خود فرو ریخته و ناپدید میشود. مثال فوق را با استفاده از ریاضیات میتوان با دقت بالایی بسط داده و نشان داد که وقتی مکانیک کوانتوم و نسبیت را همزمان به حساب آوریم، به این نتیجه میرسیم که فضا را نمیتوان تا واحدهای بینهایت کوچک تقسیم کرد. حد و مرزی وجود دارد که وقتی به آن میرسیم، فضایی کوچکتر از آن دیگر در دسترس نخواهد بود. به عبارت دقیقتر، فضایی کوچکتر از آن وجود ندارد. اما کوچکترین فضای ممکن که میتوانیم آن را «كوانتاي فضا» بنامیم، چقدر کوچک است؟ محاسبات نشان میدهد که این فضا چیزی حدود ۱۰ به توان منهای ۳۳ سانتیمتر است (طول پلانک) که واقعا کوچک است. برای درک میزان کوچکی این فضا، تصور کنید که یک گردو را آنقدر بزرگ کنیم تا به اندازه کل جهانِ قابل مشاهده شود. حال اگر کوانتای فضا را با همان مقیاس بزرگ كنید، هنوز یک میلیون بار کوچکتر از گردو است و با چشم دیده نمیشود. فیزیکدان جوان روسی به نام متوی برونشتین اولین دانشمندی بود که پی برد وقتی مکانیک کوانتوم را به همراه نسبیت به حساب آوریم، درک سنتی ما از فضا درهم میریزد. دیگر نمیتوان فضا را ماهیتی پیوسته تصور کرد که تا بینهایت واحد کوچک قابل تقسیم است. برونشتین در مقالهای کوتاه ولی تأثیرگذار در سال ۱۹۳۰ به واقعیت کشفشده اشاره کرد. اما او علاوه بر آنکه دانشمندی نابغه بود، یک کمونیست دوآتشه طرفدار لنین هم بود. با مرگ لنین و بهقدرترسیدن استالین، برونشتین دریافت که کمونیسم آرمانی او و همفکرانش به خطر افتاده است. او منتقد سیستم جدید بود و مقالاتی در نقد استالین نوشت که به دستگیری و اعدام وی در سال ۱۹۳۸ منجر شد. او هنگام مرگ فقط 30 سال داشت.
پينوشت: * برگرفته از فصل پنجم کتاب Reality is not what it seems
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.