تصفيه آب و فاضلاب به كدام سو ميرود؟
ترجمه: عبدالله مصطفايي
تصفیهخانه آب Sunny Slope در پاسادنا نیز شبیه اکثر تصفیهخانههای کوچک آب کالیفرنیا بوده و با مشکل آلودگی نیترات دستبهگریبان است. این ماده شیمیایی میراث فعاليتهای وسیع کشاورزی است که در این ایالت در جریان است و اين ماده ميتواند باعث نقص تولد و نیز سرطان شود. این تصفیهخانه جهت حصول به استانداردهای ایالتی آب آشامیدنی، باید به نحو مناسبی آبهای استخراجشده از پنج چاه خود را مخلوط كند تا بتواند آب قابل شرب برای ۳۸ هزار خانوار را تأمین كند. در چنین شرایطی اگر میزان نیترات یکی از چاهها به حدی برسد که مجبور به بستن آن شوند، بایستی با یک مدیریت صحیح، دیگر منابع آب با هزینه بیشتری به خدمت گرفته شود و این یکی از دغدغههای آقای چنگ، بهعنوان مدیر اصلی این تصفیهخانه آب است. این موضوع باعث شده است که آقای چنگ بهدنبال راهحلهای ارزانتر باشد. مشکل اصلي فناوریهای موجود برای حذف نیترات، زائدات تولیدشده در این فناوریها است چون دفع آنها پرهزینه خواهد بود. آقای چنگ دراینباره میگوید: «ما زیرساختهای لازم برای حمل و دفع ارزان این زائدات را نداریم». بنابراین او شروع به جستوجو برای یافتن فناوریهای جایگزین و جدید كرده است و براي اين كار به قدرت تصفیه آب میکروبها متوسل شده است. البته این میکروبها در خاک و آب نيز وجود دارند. آقای چنگ به سراغ شرکتي به نام Microvi رفته است که در خلیج سانفرانسیسکو قرار دارد و روش منحصربهفرد استفاده از میکروبهای تصفیهکننده آب برای کاهش زائدات را به خدمت گرفته است. اگر این شرکت بتواند این فرایند را در مقیاس تصفيهخانههای واقعی اجرا کند، میتواند با کاهش هزینه و استفاده از یکسری تجهیزات کوچک، مشکل بزرگ نیترات آب در جامعه بزرگ کالیفرنیا را حل کند. ازاینرو خانم داربی که یک مهندس محیط زیست در دانشگاه کالیفرنیا در دیویس است، گفته است «در صورت کارایی لازم، این فرایند شبیه چوب جادو خواهد بود».
نوشیدنی حبابدار در صنعت، روش استاندارد برای حذف نیتراتها از آب آشامیدنی فرایندی است که به آن تبادل یونی گفته میشود و در آن جریان آب از یکسری بستر رزینی مخصوص عبور داده میشود تا نیتراتها را جذب کند. نحوه کار به این صورت است که یونهای املاح موجود در رزین با نیتراتهای موجود در آب جابهجا میشوند. کارکرد این سیستم باعث تولید یک جریان غنی از املاح میشود که دفع آن پرهزینه است. جالب آن است كه برای اجتناب از تولید این جریان پر از املاح، اخیرا شرکتها بهدنبال سیستمهای تصفیهای رفتهاند که از میکروبها استفاده میكنند. البته قبلا از این سیستمها در تصفيه فاضلابها استفاده میشد ولی بهرهبرداری از آنها در تصفیه آب آشامیدنی، دیدگاه جدیدی است. هرچند در این فرایندها جریان پر از املاح تولید نمیشود ولی تکثیر و سپس مرگ میکروبها باعث ایجاد یک لجن میشود که باید به نحوی مدیریت شود و در راستای این مدیریت گاهی پیشنهاد میشود که این لجن به تصفیهخانههای فاضلاب ارسال شود که البته این راهکار نیز مستلزم هزینه است. باوجوداین شرکت Microvi مدعی است راهکاری یافته است که هنگام استفاده از میکروبها در تصفیه آب آشامیدنی لجنی تولید نمیشود. آنها میکروبها را روي یکسري کامپوزیت پلاستیکی با قابلیت عبور آب و در اندازه دانههای تسبیح نشاندهاند تا بتوانند شرایط مناسبی را برای فرایندی ایجاد كنند که به آن «رشد پنهان» گفته میشود که در آن اصطلاحا امکان تولید مثل ارگانیسمها سلب میشود ولی همزمان امکان زندهماندن آنها برای پاکسازی آب فراهم میشود. این شرکت نام این کامپوزیت را «بیوکاتالیست» نامیده است. اساسا این بیوکاتالیستها میکروبها را در شرایطی قرار میدهند که نرخ رشد و نرخ مرگ آنها یکسان باشد و به بیان دیگر میکروبهای زنده، میکروبهای مرده را هضم میكنند و جمعیت کلی آنها برای یک دوره ۵ تا ۱۰ساله تقریبا بدون تغییر خواهد ماند. امین رضوی مدیر بخش نوآوری در شرکت Microvi است و در این زمینه گفته است: «ما میکروارگانیسمها را تغییر نمیدهیم. ما فقط آنها را در شرایطی قرار میدهیم که دریافتهایم میتوانند رشدی نداشته ولی از لحاظ متابولیکی در فاز فعال باشند». تجهیزات این شرکت بسیار شبیه پاتیل بزرگی است که برای تولید نوشیدنیهای حبابدار مورد استفاده قرار میگیرد. آب خام وارد یک مخزن همزده میشود که حاوی میلیونها ساچمه بیوکاتالیستی است. هرکدام از این دانههای تسبیح نیز میلیاردها میکروب دارند و نوع آنها از میان صدها نوع باکتری انتخاب شده است که شرکت دریافته است بهترین کارایی را در حذف آلایندهها دارند. زمانی که آب از میان این دانهها عبور میکند، میکروبها با کمک اسید استیک پمپشده به مخزن، نیتراتها را به گاز نیتروژن تبدیل میکند که بیضرر بوده و وارد اتمسفر میشود. آزمایشهاي انجامشده توسط یک مؤسسه معتمد این اطمینان را به دولت ایالتی کالیفرنیا داده است که این روش قادر است نیتراتهای موجود در آب را به رقم پنج میلیگرم در لیتر يا کمتر برساند. این عدد با نتایج حاصل از روش تبادل یونی قابل رقابت بوده و از استاندارد ۱۰ میلیگرم در لیتر تعیینشده توسط سازمان حفاظت محیط زیست نیز کمتر است. به علاوه آزمایشهاي بنیاد تحقیقات آب (WRF) که یک مؤسسه غیرانتفاعی است نیز حاکی از آن است که هزینه سیستم شرکت Microvi در یک دوره ۲۰ساله حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد کمتر از هزینه سیستم رزینهای تبادل یونی است. رضوی توضیح ميدهد که پس از گذشت پنج تا 10 سال که بیوکاتالیستها خراب شدند و دیگر قابل استفاده نبودند شرکت آنها وظیفه دفع این بیوکاتالیستها را برعهده خواهد داشت و میتواند از پلاستیکهای بازیافتی آنها برای مصارف آتی استفاده كند. نهايتا هر چیزی كه باقی بماند را میتوان به مراکز دفن زباله فرستاد و شاید از این جهت باشد که این شرکت مدعی است فناوری آنها در تصفیهخانه آبSunny Slope یکدهم دیگر فرایندهای رقیب، زائدات جامع تولید میکند و متخصصان امر نیز منتظرند چنین نتایجی را در سیستمها و تصفيهخانههای بزرگتر به رأیالعین ببینند. نبود راهحل ساده هرچند شرکت Microvi از این فناوری برای حذف آمونیاک، فسفر و چند آلاینده دیگر از آب آشامیدنی و فاضلاب استفاده کرده، ولی شايد تنها اشکال آن است که هنوز در تصفیهخانههای بزرگ آب اجرا نشده است. رآکتورهای این فرایند باید به صورت اجزای جداگانه (مدولار) درون سیستم تأسیسات بزرگتری که مراحل مختلف تصفیه آب از (فیلتراسیون تا کلریناسیون) را در خود دارد، قرار داده شود. این مدولاربودن دارای هزینه کمتری نسبت به ساختن یک تصفيهخانه کامل است و همین مشخصه باعث جذابترشدن موضوع برای صاحبان تصفيهخانهها خواهد شد. آقای آمبل مشاور شرکت Micovi معتقد است که سیستم بیوکاتالیستی این شرکت قادر است در یک دوره پنجساله سهم قابل توجهی از این بازار را به خود اختصاص دهد. رضوی اشاره میکند که سیستم نصبشده در تصفیهخانه آب Sunny Slope حدود دو سال دیگر به فعالیت خود ادامه خواهد داد و در آینده سیستم بزرگتر این شرکت به ظرفیت سه رآکتور 38هزارلیتری به کار گرفته خواهد شد تا بتواند روزانه پنج و سه دهم میلیون لیتر آب را تصفیه كند. مقرر شده است که این سیستم بزرگتر در تابستان ۲۰۱۹ به عنوان قسمتی از يك پروژه بزرگتر در کنار دیگر شرکتها در شرکت آب دره کوکامونگا در خارج از لسآنجلس نصب شود. البته قبلا این شرکت تأسیسات خود را در استرالیا و انگلستان نصب کرده و قرار است دو سیستم دیگر را نیز در تصفیهخانههای دره مرکزی کالیفرنیا که مرکز آلودگی نیتراتی این ایالت بهشمار ميروند، نصب كند. آقای سوزا مهندس ارشد شورای کنترل منابع آب ایالت کالیفرنیاست و معتقد است که این سیستم جدید «نسبتا جذاب» است. او میافزاید: «یک راهحل ساده برای مشکل نیترات وجود ندارد. یعنی ما در حال مذاکره با چندین شرکت درخصوص حل مشکل نیترات هستیم و هر کدام از آنها مزایا و معایب خود را دارند». البته او متذکر شده است که سیستم Microvi براي تصفیهخانههای کوچک آب و نیز تصفیهخانههایی که دور از ساحل هستند، مناسب است چون این تصفیهخانهها نمیتوانند با هزینه کم، جریان غليظ حاوی املاح را دفع كنند. در ادامه رضوی اشاره میکند که یکی از بزرگترین اهداف ما تغییر سیستمهای تصفیه آب آشامیدنی این کشور از فرایندهای شیمیایی فیزیکی موجود است، چون این سیستمها به انرژی زیاد نیازمند بوده و زائدات زیادی نیز تولید میكنند. البته آقای چنگ از تصفیهخانه آب Sunny Slope در پاسادنای کالیفرنیا نیز از این مشارکت خوشحال است و میگوید: «ما با همکاری شرکت Microvi در حال عرضه این فناوری به بازار هستیم. ما اولین مؤسسهای هستیم که بهرهبرداری از این سیستم در آن مورد موافقت قرار گرفته است و از این موضوع مشعوف هستیم». درباره شركت Microvi اگر سري به سايت اين شركت بزنيد، خواهيد ديد كه بسياري از افراد كليدي اين شركت ايراني هستند و آنها توانستهاند فناوريهاي جديد را در خدمت محيط زيست قرار دهند. در يك جستوجوي ساده متوجه ميشويد كه با توجه به حساسیتهای اجتماعی و زیستمحیطی موجود، شرکت مایکرووی بر صنایع شیمیایی و آب در جهت توسعه کاربرد بیوکامپوزیتها تمرکز داشته است. مواد اولیه به شکل جامد، مایع یا گاز در یک تانک یا بیوراکتور با بیوکامپوزیتها در تماس قرار میگیرند. خروجی فرایند تبدیل زیستی میتواند شامل آب تصفیهشده و انواع مواد شیمیایی باشد. در بیوتکنولوژی صنعتی، نیاز به نگاهی فراتر از کدهای ژنتیکی ارگانیسمها و بررسی محرکهای محیطی به عنوان یک عامل کلیدی در درک، کنترل و توسعه فناوریهای مبتنی بر بیوکاتالیست، کاملا محسوس است. شرکت مایکرووی با اجرای طرح «مهندسی مایکرونیچ» (Microniche) در این زمینه پیشگام بوده است. این شرکت با استفاده از علم مواد، انواع مختلف فرایندهای تجاری برای استفاده از جمعیتهای میکروبی در زیستفرایندهای صنعتی را توسعه داده است. مهندسی مایکرونیچ در واقع بازسازی زیستگاه طبیعی میکروارگانیسمها برای دستیابی به اهداف عملکردی مشخص و تعیینشده است. توسعه مهندسی مایکرونیچ بر پایه استفاده از کامپوزیتها به عنوان حامل برای تحت تأثیر قراردادن رفتار و ساختار جمعیتهای میکروبی و آنزیمها استوار است. این رویکرد مشابه استفاده از پلاسمیدها به عنوان حامل برای انتقال صفات مورد نظر به میکروارگانیسمها در مهندسي ژنتيك است. بيوکاتالیست، ابزاری قدرتمند برای بسیاری از کاربردهای صنعتی محسوب میشود. بيوکاتالیست علاوه بر صنایعی چون صنعت غذا، دارو و شویندهها، در فناوریهای فرایندی آب، پساب و مواد شیمیایی زیستبنیان نیز کاربرد دارد. این صنایع نیازمند فناوریهای کمهزینه و در عین حال کارآمد و قابل اطمینان هستند. مهندسی ژنتیک، امکان دستیابی به اهداف ارزشمندی را با استفاده از بيوکاتالیست فراهم میکند. از این رو، بیوتکنولوژی سفید با فرایندهای فیزیکی و شیمیایی فعلی قابل رقابت است. مشابه عملکرد پلاسمیدها، در این روش نیز تنظیمات سلولی جمعیتهای میکروبی در پاسخ به ویژگیهای کامپوزیت مورد استفاده دستخوش تغییر میشود. اولین مرحله در مهندسی مایکرونیچ، تعیین پارامترهای بیولوژیکی و فیزیکی-شیمیایی موردنظر و توسعه ویژگیهای کامپوزیت زیستی بر اساس آن پارامترهاست. در مرحله دوم با استفاده از اطلاعات مرحله اول: 1- ماکروساختار کامپوزیت مورد نظر بهینه میشود، 2- عملکرد آن در شرایط مختلف ارزیابی میشود، 3- کنترل و تأیید نمونه اولیه صورت میگیرد و 4- بازخورد نمونه نهایی برای بهینهسازی ساختار و ترکیب بیوکاتالیست حاصله تعیین میشود. انواع مختلف میکروارگانیسمها شامل مخمرها، قارچها، آرکیها، میکروجلبکها، باکتریهای گرم مثبت و گرم منفی، میکروارگانیسمهای ریسهای، ترموفیلها، ارگانیسمهای مهندسیژنتیکشده و مخلوطهای میکروبی، قابلیت استفاده در این فناوری را دارند. شناسایی گونه میکروبی بهینه، خود فرایند مهمی است که طی اجرای مهندسی مایکرونیچ کامل میشود. محصول مهندسی مایکرونیچ، یک بیوکامپوزیت مناسب فرایندی شامل میکروارگانیسمها، آنزیمها و ماده مشخصی است که میتواند سبب بهبود و ارتقای راندمان فرایند شود. بیوکامپوزیت حاصله میتواند برای تولید مواد شیمیایی تجدیدپذیر و تصفیه آب با راندمانهای بسیار بالاتر مورد استفاده قرار گیرد. کاربرد صنعتی بیوکامپوزیتهای مایکرونیچ وابسته به ساختار و ترکیب آنهاست. Scientific American, Jun.2019
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.