|

دروازه‌اي رو به شهر نور

رابرت مارتن . ترجمه: ناهيد هادي‌نژاد

تصور کنيد که در خواب از بدن خود خارج شده و به صورت خودتان نگاه مي‌کنيد. در آن لحظه قوي‌ترين، حقيقي‌ترين و واقعي‌ترين احساس حضور را درک مي‌کنيد. با گذر سريع خاطرات زندگي از برابرتان، ترس شديدي را احساس مي‌کنيد. سپس با عبور از گذرگاهي ماورايي در احساسي از شعف و خلسه فرومي‌رويد. اگرچه انديشيدن به مرگ در بسياري از انسان‌ها باعث ترس و وحشت مي‌شود اما اين يافته‌هاي مثبت درباره تجربيات نزديک به مرگ (NDE) توسط کساني که فقط براي بهبودي تا آستانه مرگ پيش رفته‌اند، گزارش شده است. گزارش‌هاي ارائه‌شده از تجربه نزديك به مرگ، به‌طور قابل ملاحظه‌اي از نظر ماهيت و محتوا همسو و هماهنگ هستند. خاطراتي به‌شدت واضح و روشن به همراه احساس جسماني که استنباطی قوي از واقعي‌بودن به شما مي‌دهد؛ حتي واقعي‌تر از خاطراتي که از وقايع حقيقي داريد. محتواي اين تجربيات، همگي شامل خاطراتي از زندگي فرد است؛ به‌گونه‌اي که از برابر چشم‌ها عبور مي‌کند و همچنين احساس خروج از بدن درحالی‌که فرد صورت و بدن خود را مي‌بيند. شادمانه از ميان تونلي به‌سوي نور و روشنايي رهسپار شده و با کائنات يکي مي‌شود. بسياري تجربيات نزديک به مرگ را دليلي براي اثبات زندگي پس از مرگ مي‌دانند. به نظر مي‌رسد توصيفاتي مانند خروج از بدن و يکي‌شدن سعادت‌مندانه با کائنات، از روي باورهاي مذهبي درباره خروج روح از بدن در زمان مرگ و عروج روحاني نسخه‌برداري شده است. اما از آنجايي‌که اين تجربيات در ميان طيف گسترده‌اي از فرهنگ‌ها و اديان به اشتراک گذاشته شده‌اند، بعيد به نظر مي‌رسد که همه آنها بازتاب باورهاي مذهبي خاصي باشند. در عوض، اين مشترکات نشان مي‌دهد که تجربيات نزديك به مرگ مي‌تواند نتيجه چيزي بنيادي‌‌تر از انتظارات فرهنگي باشد، مثلا بازتاب تغييراتي در عملکرد مغز که هنگام مواجهه با مرگ رخ مي‌دهد. در برخي فرهنگ‌ها از داروهاي مخدر به‌عنوان قسمتي از اعمال مرسوم‌شان براي القاي احساس بلند‌پروازی‌شان استفاده مي‌کنند که شباهت‌هايي به تجربيات نزديك به مرگ دارد. اگر اين تجربيات بر اساس بيولوژي مغز باشد، شايد عملکرد داروهايي که باعث تجربياتي مشابه تجربه نزديك به مرگ مي‌شود، بتواند چيزهايي درباره چگونگي آنها به ما بياموزد. البته مطالعه درباره تجربيات نزديک به مرگ، با موانع تخصصي مهمي مواجه است. راهي نيست که بتوان اين آزمايش را روي حيوانات انجام داد. از سوي ديگر، نجات جان يک بيمار در آستانه مرگ بسيار مهم‌تر از مصاحبه با او درباره تجربيات نزديك به مرگ است. افزون‌بر‌اين، بسياري از داروهايي که در مراسم مذهبي استفاده مي‌شوند، غيرقانوني هستند که همين امر هرگونه تلاش براي مطالعه اثراتشان را دچار مشکل مي‌کند. اگرچه بررسي مستقيم آنچه در زمان تجربيات نزديک به مرگ رخ مي‌دهد، غيرممکن است اما داستان‌هاي جمع‌آوري شده از آنها منبعي غني براي تجزيه‌و‌تحليل کلامي فراهم آورده است. در تحقيق جديد جالبي، داستان‌هاي تجربيات نزديك به مرگ از نظر زبان‌شناختي با داستان‌هايي از تجربيات مصرف دارو مقايسه شدند تا دارويي را که باعث تجربياتي مشابه تجربه نزديك به مرگ مي‌شوند، شناسايي کنند. مهم اين است که تا چه اندازه اين يافته‌ها مي‌توانند ابزار دقيقي براي مطالعه باشند. باوجوداینکه داستان‌ها، پايان باز داشتند و براساس ذهنياتي که اغلب سال‌ها پس از واقعه بيان مي‌شدند، تجزيه‌و‌تحليل کلامي هم بر گروه خاصي از داروها و همچنين بر داروي خاصي که باعث تجربياتي بسيار شبيه به تجربه نزديك به مرگ مي‌شد، متمرکز شد. در تحقيق جديد، داستان‌هاي 625 نفر که تجربيات نزديك به مرگ را گزارش کرده بودند، با داستان‌هاي بيش از 15 هزار نفر که يکي از 165 نوع داروي روانگردان مختلف را مصرف کرده بودند، مقايسه شد. وقتي که داستان‌ها مورد تجزيه‌و‌تحليل کلامي قرار گرفتند، بين خاطرات NDE و تجربيات کساني که داروي خاصي را مصرف کرده بودند، شباهت‌هايي پيدا شد. منحصرا يکي از اين داروها به نام كتامين باعث تجربياتي مشابه تجربه نزديك به مرگ مي‌شد. اين ممکن است به اين معني باشد که تجربيات نزديک به مرگ، بازتاب تغييراتي در همان قسمت از سيستم شيميايي مغز باشد که توسط داروهايي نظير كتامين تحت تأثير قرار مي‌گيرد. محققان مجموعه بزرگي از داستان‌‌هاي تجربيات نزديك به مرگ را در طول سال‌هاي زياد جمع‌آوري کردند. براي مقايسه تجربه نزديك به مرگ با تجربيات مصرف دارو، آنها از مجموعه بزرگي از تجربيات مصرف دارو که در بانک تجربيات ايروييد (سازماني آموزشي و غيرانتفاعي است که تمرکز بر ارائه اطلاعات و آموزش پيرامون مواد مخدر و روان‌گردان دارد) موجود بود، بهره گرفتند. اين سايت يک مجموعه منبع باز است که کاربران تجربيات دست‌اول خود درباره مصرف داروها و مواد مختلف را در آن توضيح مي‌دهند. در اين تحقيق، خاطرات کساني که NDE را تجربه کرده و کساني که دارو مصرف کرده بودند، از نظر زبان‌شناختي با هم مقايسه شد. داستان‌ها به کلمات مجزا شکسته شدند و کلمات براساس معني و اهميت‌شان طبقه‌بندي شدند. در اين روش، محققان مي‌توانستند تعداد دفعاتي را که هر کلمه با معني مشابه در هر داستان به کار رفته بود، باهم مقايسه کنند. آنها اين آناليز عددي متن داستان را براي مقايسه متن‌هاي وابسته به دارو و تجربيات نزديك به مرگ به کار بردند. هر کدام از داروهاي موجود در اين مقايسه، با توجه به قابليت واکنش آنها با سيستم شيميايي‌-عصبي خاصي در مغز طبقه‌بندي شدند و هر دارو در گروه مشخصي همچون آنتي‌سايکوتيک يا ضد روان‌پريش، مواد محرک، روان‌گردان، آرام‌بخش، هذيان‌آور يا توهم‌زا قرار گرفت. شباهت‌هاي کمي بين گزارشات دو داروي محرک از يک گروه و همچنين با تجربيات نزديك به مرگ وجود داشت. اين درباره داروهاي آرام‌بخش نيز صادق بود. گزارش‌هاي مربوط به داروهاي توهم‌زا خيلي شبيه به هم بودند. همچنين گزارش‌هاي مربوط به داروهاي آنتي‌سايکوتيک و هذيان‌آور. در مقايسه خاطرات تحت تأثير دارو با تجربيات نزديك به مرگ، گزارش‌هاي مربوط به داروهاي توهم‌زا و روان‌گردان بيشترين شباهت را به NDE داشتند. دارويي که بالاترين درجه شباهت به NDE را داشت، داروي توهم‌زاي كتامين بود. کلمه‌اي که به‌شدت در توصيف تجربيات نزديك به مرگ و كتامين بيان مي‌شد، «واقعيت» بود؛ جلوه‌اي از احساس حضور که تجربيات نزديك به مرگ را همراهي مي‌کرد. ساير کلمات مشابه در هر دو تجربه شامل آنهايي بود که به ادراک مربوط مي‌شدند مانند ديدن، رنگ، صدا و بينش، آنهايي که به بدن مربوط مي‌شدند مانند صورت، بازو و پا، کلمه مربوط به احساس مانند ترس و کلمات مرتبط با استعلا مانند کائنات، فهميدن و آگاهي. محققان کلمات را بر اساس معني‌شان در پنج گروه اصلي بزرگ طبقه‌بندي کردند. مؤلفه‌هاي اصلي عبارت بودند از آگاهي و هوشياري، وابستگي به دارو، احساسات منفي، آماده‌سازي دارو و همچنين گروهي که شامل وضعيت بيماري، مذهب و مراسم آیيني مي‌شد. در تجربيات نزديك به مرگ، سه گروه از اين مؤلفه‌ها ديده مي‌شوند که به آگاهي و هوشياري، مذهب و مراسم آیيني، وضعيت بيماري و آماده‌سازي دارو مربوط مي‌شود. مؤلفه مربوط به آگاهي و هوشياري، با عنوان «ديدن/خود» نام‌گذاري شد که شامل الفاظي همچون رنگ، ديدن، طرح، واقعيت و صورت بود. مؤلفه «بيماري/مذهب» مواردي مانند اضطراب، مراسم، هوشياري و خود را شامل مي‌شد. از سوي ديگر مؤلفه مربوط به آماده‌سازي که «ساختن/مواد» ناميده مي‌شد، مواردي همچون آماده‌سازي، جوشيدن، بوييدن و مراسم را شامل مي‌شد. در اين مدل از تجزيه و تحليل نيز مجددا داروي كتامين بيشترين هم‌پوشاني را با NDE داشت. داروهاي ديگري که باعث بروز تجربيات مشابه نزديك به مرگ مي‌شوند، LSD (ماده توهم‌زا به نام ليسرژيک اسيد دي‌اتيل‌آميد) و DMT (ماده روان‌گردان قوي با نام کامل ان،‌ان دي‌متيل‌تريپتأمين) هستند. تجربيات ناشي از مصرف داروي توهم‌زاي مشهور LSD مانند داروي كتامين شبيه به تجربيات نزديك به مرگ است که در اثر ايست قلبي ايجاد شده است. DMT ماده توهم‌زايي است که در گياهان آفريقاي جنوبي پيدا شده و در مراسم آیيني شامانيستي (نوعي مراسم ارتباط با عالم ارواح و شهود) استفاده مي‌شود. اين ماده باعث تجربياتي مانند تجربه نزديك به مرگ مي‌شود. DMT در مغز نيز ساخته مي‌شود. با وجود این، گمان مي‌رود DMT دروني (توليدشده در مغز) بتواند تجربيات NDE را توجيه کند. اگرچه هنوز نمي‌دانيم حتي اگر هنگام مرگ، ميزان DMT در مغز انسان تغيير معني‌داري داشته باشد، نقش آن در پديده NDE همچنان بحث‌برانگيز است. اين تحقيق ضعف‌هاي قابل توجهي دارد زيرا صرفا بر پايه گزارشات فردي است که بعضا ده‌ها سال از وقوع آنها مي‌گذرد. به همين صورت درباره تجربياتي که کاربران مجموعه ايروييد بيان کرده‌اند، راهي براي اثبات هويت افراد يا دارويي که واقعا مصرف کرده‌اند و يا فکر مي‌کنند استفاده کرده‌اند، وجود ندارد. با توجه به همه اين موارد، تجزيه و تحليل زبان‌شناختي داستان‌هايي که از اين روش‌ها به دست آمده‌اند، مي‌تواند در ميان دسته‌هاي دارويي مختلف از نظر شباهت‌هايشان به NDE تمايز قائل شود. ارتباط تجربيات نزديک به مرگ و تجربه مصرف كتامين هنوز آن‌قدر بحث‌برانگيز است که نمي‌توان نتيجه‌گيري کرد هر دوي آنها بر اثر پيامدهاي شيميايي يکسان در مغز رخ مي‌دهند. براي اثبات اين فرضيه، تحقيقات مختلفي بايد انجام شود، مانند اندازه‌گيري تغييرات نوروشيميايي در بحران بيماري که هم از نظر تکنيکي و هم از لحاظ اخلاقي چالش‌برانگيز است. با وجود این، محققان پيشنهاد مي‌کنند از اين ارتباط به صورت کاربردي استفاده شود. تجربيات نزديک به مرگ داراي اثرات طولاني روي افرادي است که آن را تجربه کرده‌اند مانند احساس بي‌باکي در برابر مرگ. از اين‌رو محققان پيشنهاد مي‌کنند از داروي كتامين به صورت درماني براي بيماران در آستانه مرگ استفاده شود تا با ايجاد وضعيتي مشابه NDE، پيش‌زمينه‌اي از آنچه ممکن است تجربه کنند، در اختيارشان قرار دهد تا از اضطراب آنها درباره مرگ کم کند. فوايد استفاده از كتامين در برابر عوارض جانبي آن بايد بررسي شود؛ عوارضي مانند احساس پانيک (ترس شديد) يا اضطراب شديد که هدف از اين مداخله دارويي را با شکست مواجه خواهد کرد. مهم‌تر اينکه، اين تحقيق به توصيف تظاهرات روان‌شناختي مرگ کمک مي‌کند. سرانجام، چيزي که بيش از مقدار هر دارويي اهميت دارد، آگاهي و دانشي است که مي‌تواند در تسکين ترس از اين انتقال اجتناب‌ناپذير (مرگ) مؤثر باشد. ScientificAmerican, Sep. 2019

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.