گفتوگو با محمدتقي فاضلميبدي به مناسبت سالگرد درگذشت مرحوم آیت الله خاتمی
ميراث روحالله خاتمي
مهرشاد ايماني: پنجم آبان مصادف بود با سالروز درگذشت آيتالله سيد روحالله خاتمي؛ فقیهي که در حيات خود در عالم فقه و نوانديشي ديني تأثيرات مهمي بر همنسلان و همقطاران خود گذاشت؛ تا جايي که وقتي در سال 67 از دنيا رفت، امام در پيام تسليتي او را «روشنفکرى متدين و مجتهدى بزرگوار» خواند و نوشت: «اسلام و ايران يکى از پرفروغترين چهرههاى تقوا و خلوص و ايمان خود را از دست داد. برادر عزيزم، خاتمىِ زندهدل، چهره تابناک مبارزات خستگيناپذير، روحانيت روشنضمير در دهههاى اخير اين مرزوبوم بود. او روشنفکرى متدين و مجتهدى بزرگوار و از خوبان امينى بود که اگر نتوان گفت بىنظير، مسلماً کمنظير بود. او با گوشت و پوست خود مبارزه را مىفهميد و سختيهاى آن را چون شربتى گوارا مىنوشيد. او يار و پناه محرومان بود. او يک عمر با تحجر و واپسگرايى جنگيد و يکى از طرفداران بىبديل اسلام ناب محمدي(ص) در عصر فريب و خودپرستى بود. او پاک زيست و پاک مرد و پاک در جوار رحمت ربّش آرميد...». براي بررسي بيشتر زندگي آن فقيه برجسته ساعتي را با محمدتقي فاضلميبدي به گفتوگو نشستيم که مشروح آن را در ادامه ميخوانيد. شخصيت مرحوم آيتالله سيد روحالله خاتمي را در ابعاد مختلف چگونه ارزيابي ميکنيد؟ مرحوم آيتالله خاتمي از حوزه علمیه اصفهان فارغالتحصيل شد و در اردکان يزد زندگي ميکرد. او داراي مقام اجتهاد بود و در حوزه علمیه اردکان درس خارج تدريس ميکرد. آيتالله خاتمي بيترديد يکي از سرآمدهاي شهر يزد بود و همه او را به جايگاه والاي علمياش ميشناختند، اما ويژگي منحصربهفرد آن مرحوم زمانشناسي يا به تعبير امروزيها نگاه روشنفکرانهاش نسبت به رويدادهاي زمان بود. مرحوم خاتمي همواره در کنار مطالعه کتب فقهي و حوزوي آثار نويسندگان و متفکران نوانديش زمان مانند شريعتي و آلاحمد را مطالعه ميکرد. بدونشک آيتالله خاتمي در ميان روحانيون حاضر در يزد از اين جهت بينظير بود. به ياد دارم که در دهه50 وقتي به خانه آن مرحوم رفتيم، درحاليکه هيچيک از روحانيون در خانهشان راديو نداشتند، آن مرحوم راديو داشت و از قضا راديو بيبيسي گوش ميداد. ايشان خود را ملزم ميدانست که اخبار دنيا را بشنود و صرفا وقت خود را با مطالعه کتاب نميگذراند. بهطورکلي ابعاد شخصيتي مرحوم آيتالله خاتمي را از سه منظر تشريح ميکنم؛ نخست وجه علمي و حوزوي والاي ايشان، دوم وجه روشنفکري و آشنايي به مقتضيات روز که امام هم در اين باب درباره آن مرحوم تعبير جالبي دارد و سوم زهد بسيار زياد؛ بهنحويکه آيتالله خاتمي در سيره عملي بهشدت زاهدانه عمل ميکرد و نسبت به وجوهاتي که از مردم ميگرفت بسيار اهل احتياط بود و در معيشت فرزندان خيلي سخت ميگرفت که مبادا در خانهاش پول بيتالمال خرج نشود. البته اين روحيه در روحانيوني مانند آيتالله طالقاني و آيتالله منتظري هم وجود داشت، اما آنها به دليل زندانيبودن در شهرهاي بزرگ و ارتباط با فعالان سياسي سراسر کشور توانسته بودند نوانديشي را با زهد آميخته کنند، اما آيتالله خاتمي در اردکان يزد و به دور از مرکز اين ويژگيها را در خود گسترش داده بود. علاوهبر اينها آن مرحوم در کارهايش بهشدت منظم بود؛ بهطوريکه هم کار کشاورزي ميکرد، هم در حوزه درس ميداد و هم اخبار روز را به دقت پيگيري ميکرد. آن مرحوم يکي از منتقدان شرايط حاکم بر حوزههاي علميه بود و حتي در دوراني که امام در نجف در تبعيد بهسر ميبرد، نامهاي به ايشان نوشت و از وضعيت حوزهها گلايه کرد. علت انتقادهاي اينچنيني آيتالله خاتمي چه بود؟ مرحوم خاتمي دريافته بود که عدهاي از روحانيون با زمان جلو نيامدهاند و نسبت به مقتضيات روز آشنايي ندارند. او اين ديدگاه را بعد از انقلاب هم داشت و ترديد داشت که روحانيون بتوانند در عالم سياست موفق عمل کنند؛ ازاينرو خودش هم بهشدت از تصدي امور اجرائي و سياسي پرهيز داشت. آيتالله خاتمي در اوايل انقلاب از مصادره اموال و دستگيريهاي گسترده بهشدت ناراحت بود؛ در حقيقت او نخستين روحانياي بود که نسبت به اين دو مسئله انتقاد کرد و از محروميتها و زندانيکردنها گلايه کرد. علاوهبر اين اشکالي که وارد ميکرد اين بود که چرا روحانيت در همه کارها ورود ميکند. حتي وقتي امام آن مرحوم را به امامت جمعه منصوب کرد، با اکراه و صرفا از سر آنکه دستور امام بود، پذيرفت. آيتالله خاتمي تنها امامجمعهاي بود که در امور اجرائي بههيچوجه دخالت نميکرد؛ شايد مشورتي ميداد، اما اصلا دستور صادر نميکرد و به دنبال کسب منافع شخصي نبود. او حتي وقتي فرزندش؛ يعني آقاي سيدمحمد خاتمي ميخواست وزير فرهنگ و ارشاد شود، چندان روي خوشي نشان نداد و نگران بود که آقاي خاتمي نتواند به خوبي از عهده مسئوليتي که ارتباط با حقوق مردم دارد، برآيد. البته به زعم من آقاي خاتمي بهترين وزير ارشاد تمام تاريخ 40 ساله انقلاب است و در دوره او بسياري از منتقدان و حتي مخالفان جمهوري اسلامي جذب نظام شدند؛ همانطور که دو دوره رياستجمهوري او هم بهترين دولتها را تجربه کرديم. مرحوم خاتمي بزرگ در تربيت فرزندانش بهشدت اهتمام عمل داشت و توانست فرزنداني صالح تربيت کند. در روزگاري که بسياري از روحانيون اجازه نميدادند که دخترانشان به دانشگاه بروند، آن مرحوم هيچ ممانعتي براي فرزندانش قائل نميشد. در حقيقت آيتالله خاتمي توانست سنت را با تجدد پيوند دهد که شايد اين موضوع مهمترين ميراث حيات پربار او باشد. عموم مردم يزد در عين حال که بهشدت روحيهاي مذهبي دارند اما همواره عاري از تعصبات يا گرايشهاي راديکال سياسي بودهاند که از ميان همين مردم فعالاني سياسي پديد آمدهاند که نماد و نمود آنها را در عالم سياست ميبينيم. مرحوم آيتالله خاتمي هم چنين منشي داشت. چقدر نوع نگاه او به دين و سياست بر مشي مردم يزد اثربخش بوده است؟ آيتالله خاتمي در کل استان يزد مديريت فکري نداشت اما دوستاني که او را ميشناختند، ميدانستند او در عين حال که از حيث نظري با رژيم سابق مخالف بود و باور داشت با آن شيوه کشور اداره نميشود اما يک انقلابي راديکال نبود. برخي روحانيون در يزد وجود داشتند که يا اصلا انقلابي نبودند يا بهشدت راديکال عمل ميکردند اما آيتالله خاتمي در عين حال که همراه امام در راهپيماييها شرکت ميکرد روحيهاي راديکال نداشت. عدهاي ميخواستند او را به تندروي بکشانند اما او همواره با تندروي مخالف بود. در حقيقت آن مرحوم يک انقلابي نظري بود تا يک انقلابي عملي. چنين منش متفاوتي بر بسياري از کساني که با او ارتباط داشتند، اثربخش بود؛ حتي بهياد دارم روزي جواني با تفکرات مارکسيستي به ديدار آيتالله خاتمي آمد. آن مرحوم آنقدر بر آن جوان تأثير گذاشت که ديدگاهش نسبت به روحانيت عوض شد و گفت اگر همه روحانيون اينطور باشند، هيچ مشکلي با روحانيها نداريم. بنابراين آيتالله خاتمي شخصيتي بسيار تأثيرگذار داشت. آيتالله خاتمي در عصر خود با چه فعالان سياسيای ارتباط داشت؟ او با شخصيتهاي مطرح سياسي چندان مراوده نداشت اما گاهي به مشهد سفر ميکرد و در آنجا مرحوم آسيد جواد آشتياني و آیت الله خامنهاي را ميديد. آيتالله خامنهاي طلبهاي جوان و روشنفکر بود و آيتالله خاتمي هم از چنين منشي خوشش ميآمد. تعدادي از شخصيتهاي مطرح آن زمان مانند آقاي فاضل لنکراني يا دکتر صلواتي که به يزد تبعيد شده بودند، به ديدار آيتالله خاتمي ميآمدند. ارتباطش با امام چطور بود؟ امام را شخصيت بزرگي ميدانست و از او نمايندگي داشت. آيتالله خاتمي دو نفر را ترويج ميکرد؛ يکي مرحوم خوانساري و ديگري مرحوم امام. به عنوان بحث پاياني، ديدگاه عمومي مردم يزد در روزگار کنوني نسبت به شخصيت آيتالله روحالله خاتمي و خاندان او چگونه است؟ مردم يزد نوعا به خاندان آيتالله خاتمي ارادت دارند. واقعا هيچ نقصي در اين خاندان ديده نميشود. البته عدهاي کجانديش در اين شهر وجود دارند که خانواده مرحوم خاتمي را از تندرويهاي خود بينصيب نگذاشتهاند که البته تعدادشان زياد نيست و اهميت خاصي ندارند. جالب است بدانيد در يزد اصولگراها هم به خاندان خاتمي ارادت دارند و در شهر ما به دليل وجود خاندان خاتمي فاصله اصلاحطلب و اصولگرايي چندان زياد نيست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.