|

نگاهي ديگر به شمس تبريزي

شرق: «در جدال با خويشتن» با عنوان فرعي «نگاهي ديگر به احوال و اقوال شمس تبريزي» عنوان كتابي است از مهدي محبتي كه به‌تازگي در نشر كتاب ‌‌پارسه منتشر شده است. در اين كتاب گزيده‌اي از مقالات شمس هم با انتخاب محبتي به همراه تحليل و تعليقات آورده شده است. «در جدال با خويشتن» دو بخش اصلي دارد، بخش اول «كليات و مباني» نام دارد و خود شامل پنج فصل است و در بخش دوم كتاب نيز گزيده‌اي از مقالات شمس نقل شده است. نويسنده در مقدمه كتاب توضيحاتي درباره ايده اصلي تدوين كتاب داده و ازجمله به اين نكته اشاره كرده كه شمس، «شجاعت غريب و بي‌نظيري» در بيان باورهايش داشته و در هر شرايطي بي‌آنكه هراسي از مخاطبانش يا وضعيت اطرافش داشته باشد حرف خودش را مي‌زده است. محبتي با اشاره به اين ويژگي شمس نوشته كه: «اين كتاب اساسا بر پايه همين نگاه شكل گرفته است كه مخاطب، اندكي در فهميدن و گفتن، شجاع‌تر و گستاخ‌تر گردد و حتي شده لحظه‌اي قالب‌هاي هزارساله ذهني و زباني و بت‌هاي ازلي و -گويا- ابدي خود را بشكند اگرچه اين بت، خود شمس و مولانا باشد! هركس يك‌ بار هم شده، به تعبير شمس، رساله خود را بخواند از پي آن‌كه ورق‌ يار را بارها برخوانده است». بر اساس همين نگاه، بيشترين حجم كتاب به تبيين معني‌كرده‌ها و گفته‌هاي شمس تبريزي اختصاص يافته تا تصويري دقيق‌تر و عميق‌تر از او، «به دور از حب و بغض‌ها و افراط و تفريط‌هاي قالبي و غالب»، ترسيم گردد و ازاين‌روست كه تفصيلي در بخش توضيح و تفسير كلمات شمس ديده نمي‌شود و نويسنده نكته‌ها و واژگان را جز در موارد ضروري باز نكرده است. به عبارتي كتاب فقط تا جايي به شرح و تعليق پرداخته است كه مشكل خواننده در فهم و درك متن حل شود و بتواند معناي اوليه را دقيق و درست دريابد. مبناي انتخاب و گزينش گزيده مقالات شمس در اين كتاب، «مقالات شمس» مطبوع محمدعلي موحد بوده است؛ هرچند كه محبتي در جاهايي به چاپ مقالات م.خوشنويس و «فيه‌‌‌مافيه» و «رساله سپهسالار» و «مناقب‌العارفين» هم نظر داشته است. آن‌طور كه محبتي توضيح داده، او بر سخنان شمس هيچ‌ چيزي اضافه نكرده و تغييري در آنها نداده است اما در حد امكان، گفته‌هاي او را پيراسته و ساده‌سازي كرده است تا فهم متن براي خوانندگان ساده‌تر باشد. بخش اول كتاب، شامل پنج فصل با اين عناوين است: «مقدمات آشنايي»، «سنگ و آينه»، «انديشه‌‌ها و اسرار»، «جايگاه عقل و عاقلان در مقالات» و «زندگي و آثار شمس». در فصل اول كتاب نخست اين پرسش مطرح شده كه شمس را چگونه بايد ديد. نويسنده در اينجا مهم‌ترين دليل محبوبيت شمس در چند دهه اخير را بيش از هر دليل ديگري در دو ساحت بررسي كرده است: نخست پيچيدن و درپيچيدن با ذات آدمي و لايه‌هاي پنهان او كه اغلب كسي توان ابراز يا فهم آن را ندارد و سپس آويزش و ستيز با تابوهايي كه همواره ممنوع بوده‌اند: «شمس بي‌ترديد قهرمان ميدان اين آميزش و آويزش‌هاست. مساله‌اي كه به نظر مي‌رسد مولانا، علي‌رغم همه شهرت و عظمتي كه دارد، در ميدان اول پيروزتر از شمس و در ميدان دوم بسيار كم‌فروغ‌تر از اوست. شمس، شايد به خاطر عدم پروا از مخاطبان و بي‌اعتنايي به نام و عنوان، بي‌هيچ واهمه و هراسي، به هرچه مي‌خواهد درمي‌پيچد و تا آنجا كه مي‌تواند از خواست‌ها و لايه‌هاي پنهان آدمي و گره‌ها و تابوهاي كور و زمخت عالمي پرده برمي‌دارد و آنچه را كه گمان مي‌برد درست است، بر زبان مي‌راند؛ هرچند خود -بعضا- در تعارضاتي سنگين و سهمگين گرفتار مي‌آيد و هيچ راه برون‌رفتي هم نمي‌يابد». به اعتقاد نويسنده، دليل مقبوليت روبه افزايش شمس در روزگار ما همين همسويي و همخواني او با «سرشت سردرگم و پرهوش» انسان معاصر است. محبتي اين نكته را هم مطرح مي‌كند كه به‌رغم آثار گوناگوني كه درباره شمس منتشر شده، مقالات او هنوز ابعاد و زواياي كشف‌نشده زيادي دارد و به اين اعتبار او در كتابش تلاش كرده تا به اين ويژگي‌هاي مقالات شمس بپردازد. فصل دوم كتاب با تحليل هنجارگريزي‌ها و هنجارستيزي‌هاي شمس آغاز مي‌شود. نويسنده آشكارترين حوزه هنجارگريزي‌هاي شمس را در نوع برخورد او با هنجارهاي عرفي و اجتماعي دانسته است. از ظهور و حضور شمس در قونيه تا اولين مواجهه‌اش با مولانا و نيز نوع پوشش و منزل‌گزيني او همگي نشانه‌اي است از اينكه شمس برخلاف هنجارهاي اجتماعي دورانش رفتار مي‌كرده است. محبتي به اين نكته اشاره مي‌كند كه هنجارگريزي‌هاي عرفي و اجتماعي شمس در مقالات شامل طيف وسيعي از كنش‌ها و گفتارهاست كه همه آنها را نمي‌توان يكجا گرد آورد. از‌همين‌روست كه او معتقد است اين جمله مشهور مولانا درباره شمس تنها از باب شيفتگي نبوده است: «خودغريبي در جهان چون شمس نيست». فصل سوم كتاب به انديشه‌ها و اسرار مقالات شمس اختصاص دارد و نويسنده در اينجا كوشيده تا لايه‌هاي ديگري از مقالات را، به جز معناي مستقيم آنها، بررسي كند. فصل بعدي كتاب به تأملات فلسفي شمس مربوط است. شمس هم به دليل تأثيري كه بر عرفان اسلامي و ايراني دارد و هم به دليل ميزان تأثير‌گذاري‌اش بر مولانا از مهم‌ترين عرفا به شمار مي‌رود. نويسنده معتقد است كه «شناخت احوال و افعال و اقوال او مي‌تواند از جهات بسيار در نقد فلسفه و تفكر فلسفي درس‌آموز و عبرت‌آميز باشد، ضمن آنكه تأمل و تدقيق در مقالات شمس نشان مي‌دهد كه يكي از گسترده‌ترين موضوعاتي كه شمس در طول حيات خويش، پيوسته و مدام با آن درگير بوده و چالش مي‌ورزيده، فلسفه و فهم فلسفي و همچنين برخي فيلسوفان بزرگ و تاثيرگذار بوده است،‌ به حدي كه كمتر شخصيت برجسته در قلمرو عرفان ايراني اسلامي را مي‌توان يافت كه تا اين حد با منطق و فلسفه و نوع نگاه منطقي و فلسفي در كيفيت و كميت روش درگير گشته باشد و ضمن شناخت نسبتا دقيق مباحث فلسفي، نكته‌ها و خرده‌هايي چنين دقيق بر فلسفه و برخي فيلسوفان وارد كرده باشد». فصل پنجم كتاب هم به زندگي و آثار شمس مربوط است و پس از آن گزيده‌اي از مقالات شمس منتشر شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.