|

داستاني عاشقانه از گوته

شرق: «بازار و خيابان را هيچ‌وقت به اين خلوتي نديده بودم! انگاري كه شهر را جارو كرده‌اند! از همه ساكنان، به گمانم بيشتر از 50 نفر در محل نمانده‌اند. كنجكاوي‌ چه كارها كه نمي‌كند! هر كه هست، مي‌دود و مي‌رود كه قافله غم‌انگيز آواره‌هاي پناه‌جو را ببيند. تا پاي بند آب كه مي‌گويند راه عبور اين خيل بي‌نواست، هيچ نباشد يك ساعتي راه است. با‌اين‌حال جماعت در غبار سوزان نيمروزي هم به سر جاده درآمده است. من كه خوش ندارم از جايم جنب بخورم وقتي قرار است فلاكت آواره‌هايي را ببيني كه با هست و نيستِ نجات‌داده‌شان، بدبختانه ناچار شده‌اند بخش‌هاي آن طرف رود راين، زمين‌هايي به آن زيبايي را رها كنند و پيش ما، به اين طرف رو بياورند و از گوشه هموارتر اين دره پربركت پيچ‌و‌خم آن را هم پشت سر بگذارند». اين آغاز داستان «هرمان و دوروته‌آ» از گوته است كه به‌تازگي با ترجمه محمود حدادي در نشر گويا به چاپ رسيده است. گوته از‌جمله چهره‌هاي ادبيات كلاسيك آلمان است كه آثارش از دهه‌ها پيش به فارسي ترجمه شده‌اند و همين داستان او نيز اولين ‌بار در 1322 با عنوان «هرمان و درته» با ترجمه ناصر ايراندوست در انتشارات گيتي منتشر شده بود. حدادي تا امروز آثار مهمي از ادبيات كلاسيك آلماني‌زبان را به فارسي برگردانده و در‌اين‌ميان او چند اثر گوته را نيز ترجمه كرده است. پيش‌تر «رنج‌هاي ورتر جوان»، «ديوان غربي-شرقي» و «فاوست»، در دو جلد، با ترجمه حدادي منتشر شده بودند. «هرمان و دوروته‌آ»،‌ در سال 1797 نوشته شده؛ اما آنچه انگيزه و پايه روايت اين داستان قرار گرفته، به سال 1731 برمي‌گردد؛ يعني به واقعيتي كه به نوشته حدادي، «گواه شعله‌برداشتن گاه‌و‌بي‌گاه جنگ‌هاي عقيدتي ميان كاتوليك‌ها و پروتستان‌هاست، جنگ‌هاي سي‌ساله‌اي كه از سر خشك‌انديشي مذهبي در ميانه قرن هفدهم در اروپاي مركزي سر برداشت و با وجود صلح ملت‌ها در سال 1648، آتش آن در نهايت با انقلاب جمهوري‌خواهانه فرانسه بود كه خوابيد. در‌آن‌ميان در زمستان سال 1731، بيش از سي‌ هزار نوكيشِ پروتستان كه هسته ساكنان اسقف‌نشينيِ سالزبورگ بودند، ناچار به ترك اين شهر شدند. راندن آنها از زادگاه‌شان پس از آن رخ داد كه هرگونه آزار و شكنجه خانواده‌هاي آنها، تا مگر از كيش خود برگردند، بي‌نتيجه ماند». حدادي در مقدمه‌‌اي كه براي اين كتاب نوشته، حوادث تاريخي‌اي را كه مدنظر گوته در نوشتن داستان بوده‌اند، توضيح داده است. گوته اگرچه واقعه‌اي تاريخي را دستمايه نوشتن داستانش كرده؛ اما در واقعيت تغييراتي به وجود آورده و از‌جمله اينكه پايان ماجراي تاريخي را در داستانش وارد نكرده است. او همچنين با يك جابه‌جايي زماني، رويدادهاي خشونت‌آميز عقيدتي را به دوران خودش آورده؛ يعني به دوران پرآشوب انقلاب جمهوري‌خواهانه فرانسه. گوته در دوراني پرآشوب زندگي مي‌كرد و از نزديك شاهدي بر تحولات اجتماعي و تاريخي و نيز بحران‌هاي ناشي از جنگ‌هاي آن دوران، تبعيد و آوارگي انسان‌ها بود. گوته در نگرش به تاريخ و تحولات عصرش، نگاهي بدبينانه داشت. به قول حدادي «در قبال هر آن جنبش تند اجتماعي، در قبال انقلاب و دعوت به سرزمين موعود» بدبين بود. سير حوادثي كه پس از انقلاب فرانسه رخ دادند، گواهي بود بر نگاه بدبينانه گوته. او اگرچه بر اهميت تاريخي انقلاب فرانسه آگاهي داشت و تحولات ناشي از آن را واقعه‌اي دوران‌ساز مي‌دانست؛ با‌اين‌حال نگاهي ترديدآميز هم داشت. گوته در داستان «هرمان و دوروته‌آ»، دختري آواره و پسري كم‌رو را از ميان جنگ‌هاي عقيدتي به روزگار خود و سال‌هاي جنگ داخلي فرانسه و انقلاب جمهوري‌خواهانه آن مي‌آورد و بار ديگر داوري خود را درباره اين رويداد تاريخي با روايتي بنيادي به دست مي‌دهد. حدادي در بخشي از مقدمه‌اش درباره قالبي كه گوته براي نوشتن اين داستانش برگزيده، نوشته:‌ «در سنت ادبي اروپا و به‌اين‌ترتيب آلمان هم، قالبي كه گوته براي بيان اين داستان عاشقانه در نظر گرفته است، قالبي است با قواعد و بن‌مايه‌هاي خاص خود، به فارسي شايد بتوان آن را روايتي غزل‌واره ناميد. بن‌مايه‌هاي مرسوم اين نوعِ ادبي كه ريشه در داستان‌هاي هومري يونان باستان دارد -بر بستر چشم‌اندازي صلح‌آميز و خوش‌بينانه- هماهنگي ميان عشق، وطن‌دوستي و دلبستگي به طبيعت آن، ضمن تأكيد بر استواري پيوندهاي خانوادگي است. گوته با تكيه بر رويدادي واقعي، در هرمان و دوروته‌آ به اين گونه ادبي رنگي واقع‌گرايانه مي‌بخشد و ازآنجا‌كه پيدايش جهان‌نگري سرمايه‌داري و بروز انقلاب و آشوب‌هاي ناشي از آن، در حس جان او خبر از واژگوني معيارهايي كهن مي‌دادند، مي‌كوشد از اين جهاني كه گويي مي‌رود كه به تاريكي و آشوب نخستين و سرآغاز آفرينش بازپس برگردد تا كه چنين، زايشي نو بگيرد. باري از اين زمانه آبستنِ رويدادهايي گران‌بار، چشم‌اندازي هرچند كوتاه ارائه دهد». آن‌طور كه حدادي توضيح داده،‌ «هرمان و دوروته‌آ» در چارچوب كلي خود از قواعد غزل‌واره‌هاي هومري تقليد مي‌كند و از‌اين‌رو است كه عنوان‌هاي نُه پرده آن همگي از نام‌هاي الهگان نه‌گانه برگرفته شده است. اين داستان گوته در كنار «رنج‌هاي ورتر جوان» همواره از محبوب‌ترين و پرخواننده‌ترين داستان‌هاي گوته بوده و در طول قرن نوزدهم به‌عنوان متن درسي مدارس آلمان مطرح بوده است. در اين داستان شهري كوچك، با ويژگي‌هايي روستايي به ناگهان با رويدادي جهاني روبه‌رو مي‌شود: «كارواني پايان‌ناپيدا از آوارگان جنگ، انقلاب و دشمني‌هاي داخلي، در جست‌وجوي كمك و سرپناه در پيش چشم‌اندازِ ساكنان شهر سربرمي‌دارد و اين ساكنان دنج‌گوشه‌نشين نخست بهت‌زده‌اند؛ اما در گام دوم، و از‌آ‌نجا‌كه مؤمن‌اند، ياري مي‌رسانند، البته با اسباب و وسايلي كه خود چندان مصرفي برايشان ندارند يا كه ديگر به دردشان نمي‌خورد». در‌اين‌ميان براي پسري جوان كه او نيز به امدادرساني شتافته است، ديداري با يكي از فراريان رخ مي‌دهد كه سرنوشت او را رقم مي‌زند و زندگي‌اش را متحول مي‌كند. آنچه گوته در آستانه قرن نوزدهم روايت كرده است، امروز حتي مصداقي عيني‌تر يافته است و از‌اين‌رو داستان گوته در دوراني كه جنگ و تبعيد و مهاجرت ابعادي وسيع‌تر يافته‌اند، همچنان معاصر به نظر می‌رسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.