گروه هنر: «خانه پدري»، ساخته تحسينشده کيانوش عياري، بعد از شش روز اکران عمومي و البته محدود، توقيف شد؛ فيلمي که 10 سال از زمان ساختش ميگذرد و بهجز اکراني محدود در چند سانس در سال 93 خبري از نمايش عمومياش نبود. اصرار مديران سينمايي مبنيبر جرح و تعديل بخشهايي که آن را صحنههاي خشونتآميز فيلم توصيف ميکردند، عياري را از تصميمش منصرف نکرد. به گفته عياري، فيلم بايد بدون هيچ کاستي روي پرده سينما ديده ميشد. در نهايت صبر 10 ساله او اول آبان 98 نتيجه داد و خانه پدري با حذفياتي جزئي و درجهبندي سني بالاي 15 سال اکران شد. سيل استقبال مخاطبان از اکران فيلم توانست در روزهاي گذشته آن را به يکي از فيلمهاي پرفروش اکرانهاي جديد سينما تبديل کند. دوشنبه، ششم آبان، زمزمههاي توقيف فيلم خانه پدري آغاز شد. در همان ساعات ابتدايي کيانوش عياري هم از صحت خبر اطلاعي نداشت، اما بهمرور همهچيز مشخصتر شد. روابط عمومي سازمان سينمايي در خبري کوتاه اعلام کرد: با ابلاغ دستور قضائي بازپرس شعبه ۱۶ دادسراي فرهنگ و رسانه تهران به سازمان سينمايي، اکران فيلم «خانه پدري» متوقف شد. همچنين صفحه فروش اين فيلم از صفحه اصلي سايت
سينماتيکت حذف شده است. بعد از گذشت ساعاتي، روابط عمومي دادسراي عمومي و انقلاب تهران درباره توقيف فيلم خانه پدري با صدور اطلاعيهاي اعلام کرد: «با توجه به اينکه اکران فيلم خانه پدري بازتاب بسيار منفي و گستردهاي در اذهان جامعه به دنبال داشته و به نحوي توهين به اعتقادات مذهبي جامعه ايران و ترويج خشونت عليه زنان و زيرسؤالبردن سنن، رسوم و فرهنگ ناب ايراني- اسلامي و ارائه تصوير وارونه و کذب از خانواده ايراني در اين فيلم مشهود ميباشد و پخش آن سلامت روحي و رواني جامعه را به مخاطره انداخته به نحوي که با واکنش منفي اقشار و گروههاي مختلف در جامعه همراه بوده بنابراين از باب پيشگيري از هرگونه اخلال در نظم عمومي و صيانت از سلامت روح و روان جامعه براساس گزارشات واصله از دستگاههاي ضابط پرونده، موضوع به دادسراي فرهنگ و رسانه ارجاع و طبق دستور دادستان تهران دستور جلوگيري از ادامه اکران فيلم مذکور و پخش آن صادر گرديد. لازم به ذکر است بنا به گزارش مراجع نظارتي عليرغم اينکه مقرر شده بود که فيلم يادشده مورد اصلاح و بازسازي قرار گيرد ولي در اين خصوص اقدام اصلاحي انجام نگرفته فلذا حسب دستور دادستاني علاوه بر جلوگيري از
پخش فيلم مذکور، کليه مرتکبين و مقصرين نير تحت تعقيب قانوني قرار گرفتند». حمايت بسياري از اهالي سينما و رضايتمندي بسياري از مخاطبان اين فيلم باعث شد تا واکنشها به چرايي توقيف اين فيلم نيز گستردگي بسياري در فضاي مجازي داشته باشد. در اين ميان، حسين انتظامي در واکنشي نسبت به توقيف اين فيلم و انتقاد به مجوزهاي وزارت ارشاد نوشت: «بر اساس قانون، شوراي پروانه ساخت و نمايش، مراجع قانوني براي تصميمگيري درباره ساخت يا نمايش يک فيلم هستند. مگر ميشود اعضاي شورايي که تکتک آنها افرادي صاحبنظر هستند و از سوي مقامات کشور مورد مشورت قرار ميگيرند، ضدايراني، ضدخانواده، ضددين باشند و بعضي از اين نوع هجمهها را متوجه نشوند؟ اعضاي شوراي پروانه نمايش، منتقدان و جامعهشناسان، «خانه پدري» را فيلمي در ترويج خشونت نميدانند. هرگونه نمايش جرم، جنايت، خشونت و يا امثال آن، به معناي ترويج اين موضوعات نيست؛ به ويژه وقتي با ردهبندي سني ۱۵+ هشدارهاي لازم به خانوادهها داده شده باشد». انتظامي همچنين با تأکيد بر اصلاحشدن برخي از صحنههاي «خانه پدري» گفت: «با مذاکره مسئولان سازمان سينمايي با کارگردان فيلم، بار تصويري خشن صحنههاي
ابتدايي آن، کاسته و با تمهيدات تصويري و صوتي، اصلاح شد. جاي تعجب است که عدهاي ميگويند هيچ اصلاحي در اين فيلم صورت نگرفته است. مصاحبههاي مسئولان سازمان سينمايي و کارگردان فيلم هم مؤيد انجام اصلاحات است. سازمان سينمايي، تهيهکننده، کارگردان و پخشکننده اين فيلم، قانونمندي خود را با اجراي فوري حکم دادستاني تهران نشان دادند، اما در عين حال از رياست محترم قوه قضائيه که در چند ماه اخير مسائل مختلف را با تدبير حل کردهاند و تصويري مثبت از دستگاه قضا نزد مردم ساختهاند، تقاضا داريم به اين موضوع وارد شوند تا موجبات دلگرمي و همدلي و انسجام اصحاب فرهنگ و هنر فراهم شود». انتظامي با يادآوري نظر منتقدان و کارشناسان درباره «خانه پدري» عنوان کرد: «نظر قاطبه مخاطباني که اين فيلم را در چهار روز نمايش آن ديدهاند، با برداشت بازپرس مربوط در دادستاني تهران متفاوت است. اکثر مخاطبان و کارشناسان، اين فيلم را ترويج خشونت عليه زنان نميدانند، بلکه متقابلا آن را روايتي در تخطئه تحجر و اثرگذار نسبت به قتلهاي ناموسي يافتهاند. اين فيلم وقتي با رفتار جامعه امروز تحليل ميشود، يکي از برکات انقلاب اسلامي را بيان ميکند؛ چراکه
بيننده، وضعيت امروز زنان در جامعه را با آن چيزي که در ابتداي قرن حاضر يعني دوره پهلوي اول بوده است، مقايسه ميکند. حتي در اپيزود پاياني فيلم که در عصر جمهوري اسلامي ميگذرد، چهرهاي که از زن تصوير ميشود بانويي فعال و تحصيلکرده است. اگر با ابتذال مخالف هستيم، راه آن استقبال از آثاري است که حرفي براي گفتن داشته باشند. شرايط امروز کشور، همدلي بيشتر آحاد جامعه و بهويژه قشرهاي مرجع نظير هنرمندان را ميطلبد و وظيفه حکومت در اين شرايط، سعهصدر بيشتر و عمل بر اساس مرتبهبندي ضرورتهاست تا بتوان بدون ايجاد دوقطبي و نارضايتي، انسجام ملي را افزايش داد. فيلم «خانه پدري» قطعا فيلمي بدون اشکال نيست، اما هجمهاي که عليه اين فيلم به راه افتاد هم چندان منطقي نيست. سازمان سينمايي در تلاش است با مذاکره و تعامل با مراجع ذيصلاح، مشکل توقف اکران فيلم را حل کند».
نگاهي به فيلم «خانه پدري» آناتومي يک جنايت پرويز جاهد
آيا آبهاي همه اقيانوسهاي نپتون اين خون را از دستهاي من خواهد شست؟ - مکبث. شکسپير عياري يکي از مهمترين نمايندگان رئاليسم اجتماعي و انتقادي در سينماي ايران است. قطعا وقتي از رئاليسم اجتماعي حرف ميزنم مقصودم فيلمهاي ملودرام سبک شبهاجتماعي نيست که توليد آنها در چندسال اخير در سينماي ايران به حد اشباع رسيده است، بلکه سينمايي است که با رويکردي تحليلي و انتقادي به ساختارهاي اجتماعي جامعه مينگرد و به ريشهيابي معضلات اجتماعي مثل فقر، بيکاري، اعتياد، جرم و جنايت و شکاف طبقاتي ميپردازد. اين همان رويکردي است که عياري در اغلب فيلمهاي خود، ازجمله «آنسوي آتش»، «تنوره ديو» و «آبادانيها» اتخاذ کرده است. «خانه پدري» نيز با همين رويکرد انتقادي به جامعه سنتي و تضادهاي درون آن ساخته شده است. توقيف طولاني اين فيلم و مشکلاتي که براي آن پيش آمد، بيانگر حساسيتهاي شديد نيروهاي سنتي و محافظهکار به سينمايي با درونمايه و رويکرد انتقادي و اجتماعي است. اما «خانه پدري» چه دارد که باعث توقيف آن شد و اينگونه حساسيتها را برانگيخته است؟ ظاهرا نمايش عريان و بيپرواي خشونت و قساوت پدري متعصب در فضايي سنتي، عامل اصلي توقيف
اين فيلم بوده است. البته برخي تعبيرهاي نارواي ديگر نيز توقيف فيلم را باعث شده. يکي از دوستان مذهبي که از مخالفان سرسخت فيلم است و آن را مغاير با مذهب ميداند، در توضيح علت مخالفت خود با فيلم به نگارنده گفت که عياري عمدا در صحنهاي که پسرعموي دختر ميخواهد از مرگ او مطمئن شود، از شمشير تعزيه استفاده ميکند که از ديد او نشانه ضدمذهببودن اين فيلم است. بعيد ميدانم که عياري چنين قصدي داشته است. شمشير تنها يک وسيله است و بودن آن در صندوق کهنه زيرزمين خانه توجيه داستاني ميخواهد و چه توجيهي قابلقبولتر از اينکه آن شمشير متعلق به يک تعزيهخوان قديمي باشد. علاوهبراين مگر يک تعزيهخوان نميتواند مرتکب خطا و جرم شود؟ مسئله اين است که «خانه پدري»، درامي جنايي- خانوادگي درباره خشونت، قتل ناموسي و تعصب است که با سکانسي خشن و تکاندهنده آغاز ميشود. زمان شروع داستان، حدود يک قرن پيش است. در خانهاي با معماري قديمي مربوط به دوره رضاشاه. دختر جواني به نام ملوک را ميبينيم که ميخواهد از دست پدر و برادر کوچکش، محتشم، فرار کند، اما آنها او را گرفته و به زيرزمين خانه برده و در آنجا او را به طرز وحشتناک و بيرحمانهاي
کشته و در گوشهاي از همان زيرزمين که کارگاه قاليبافي پدر دختر است، دفن ميکنند. خانه پدري به گورستان پدري تبديل شده و اين سرفصل سلسلهاي از رويدادهاي شوم و غمانگيز است که در طول چند دهه روايت ميشود؛ قتلي خانوادگي و شوم که نکبت آن تا سالها گريبان اعضاي خانواده را ميگيرد. زيرزمين خانه پدري نهتنها گورستان ملوک است، بلکه محل اختفاي همه رازها و دروغهاي خانوادگي است. فرشي که دخترک در آغاز فيلم رفو ميکند و پدر قبل از کشتن او، بر دقيقبودن کار رفوي آن اصرار دارد، به شکل پيشگويانهاي بر سرنوشت دختر و قتل او که بايد با دقت پوشيده و پنهان بماند، تأکيد دارد. عمو و پسرعموهاي دختر از راه ميرسند و وقتي از کشتهشدن او و محل دفن جنازهاش مطمئن ميشوند، نفس راحتي ميکشند. عمو دست برادر بزرگ (قاتل) را ميبوسد و ميگويد: «خوشا به غيرتت برادر». قتل ناموسي، پديدهاي رايج در ايران و جوامع سنتي است. دختري که پيش از ازدواج و عقد شرعي بخواهد با مردي رابطه داشته باشد، مستحق مرگ است. او لکه ننگي است که بايد به وسيله مردان غيور خانواده از دامان خانواده پاک شود، هرچند جگرگوشه پدر يا برادرانش باشد. قتل ناموسي نهتنها در ايران،
بلکه همين امروز در ميان مهاجران مسلمان ايراني، پاکستاني و عرب در لندن و شهرهاي بزرگ اروپا اتفاق ميافتد. فيلم «پدر مرا بگير»، ساخته فيلمساز انگليسي، دنيل وولف، نمونه غيرايراني «خانه پدري» است؛ داستان پدري پاکستاني و متعصب که چند نفر را اجير ميکند تا دخترش را که با جواني انگليسي از خانه فرار کرده پيدا کنند و براي او بياورند. صحنهاي که پدر ميخواهد با احساس متناقضي در درون خود، دخترش را از سقف کافهاش به دار بياويزد، بسيار تأثرانگيز و يادآور سکانس آغازين فيلم «خانه پدري» است؛ سکانسي که براي عياري دردسرساز شد و مخالفان اکران فيلم، از عياري خواستند آن را حذف کند. قتل بيرحمانه ملوک، خون به ناحق ريخته او و گور او در زيرزمين خانه پدري، به عنوان يک راز بين مردان خانواده ميماند و همچون ميراثي اجدادي (مانند فرشي کهنه و قديمي)، نسل به نسل به ديگران منتقل ميشود و تأثير ويرانگري بر زندگي و سرنوشت آنها بهويژه زنان خانواده ميگذارد. اما اين راز براي هميشه نميتواند نزد مردان پنهان و سر به مهر بماند، بلکه مادر خانواده و به دنبال او دخترانش بهتدريج از اين راز آگاه ميشوند و آنگاه است که کشمکش سخت و دراماتيکي بين
پدر و برادر از يکسو و مادر و خواهران از سوي ديگر آغاز ميشود. عياري اين تراژدي خانوادگي شکسپيري را در يک دوره زماني 70ساله، به شکل اپيزوديک روايت ميکند. با اينکه فيلم متشکل از پنج اپيزود جداگانه است اما ساختار روايتي آن، خطي، سرراست و کلاسيک است. هر اپيزود، تصويري از يک دوره تاريخي است که با نمايي از در ورودي خانه آغاز ميشود و با نمايي رو به حياط از دريچه مشبک زيرزمين (آيا زاويه ديد پدر خانواده است يا زاويه نگاه سوبژکتيو دختر مرده که نگران سرنوشت اعضاي خانواده است؟) پايان ميگيرد. زمان ميگذرد و نسل عوض ميشود. آدمها ميآيند و ميروند اما تابي که در گوشهاي از حياط کهنسال خانه تکان ميخورد و دخترکي روي آن در حال بازي است، هميشه باقي است. آن تاب و آن دخترک، يک موتيف سينمايي درخشان و نمادي از تکرار سرنوشت زنان شوربخت در اين خانواده سنتي است. هر بار، درِ خانه باز شده و ساکنان جديد يا قبلي را ميبينيم که وارد ميشوند؛ با چهرهاي که گرد زمان بر آن نشسته است. با تغيير فضاي جامعه و حرکت آن به سمت مدرنيسم، فضاي سنتي خانه نيز تغيير ميکند. اگرچه روحيه و اقتدار مردسالارانه پدر و برادر (محتشم) همچنان باقي
ميماند. دختران جوان خانواده (نوهها و نتيجهها)، ديگر بهراحتي تسليم خواستهاي مردان خانواده نميشوند و طغيانشان را با سرپيچي از فرمانها، خودکشي يا فرياد، نشان ميدهند. ميتوان تفسيري نمادين و استعاري از «خانه پدري» داشت و خانه را در اين فيلم مانند خانه «اجارهنشين»هاي مهرجويي، نمادي از کشور فرض کرد با اين تفاوت که مهرجويي، سرنوشت ساکنان آن خانه را در قالب طنز و کمدي روايت کرده بود اما عياري، قالب تراژدي را براي آن انتخاب کرده است. دوربين عياري از خانه پدري بيرون نميرود و مانند روح ملوک در فضاي تاريک زيرزمين و حياط خانه سرگردان است. حبسشدن دوربين در خانه، از نظر زيباييشناسي و ضرورت درام کاملا پذيرفتني است اما اين کار باعث قطع ارتباط ساکنان خانه با محيط بيرون و جامعه شده و اين براي فيلمي که ماجراي خانوادهاي کهنسال را در بستر تاريخي نزديک به يک قرن روايت و تحليل ميکند، چندان قابل قبول نيست. فيلم تقريبا از نشانههاي تاريخي تهي شده و جز لباسها و نوع آرايش زنان و مردان، تغيير دورههاي مختلف 70سالهاي که روايت ميشود، چندان قابل حس نيست. عياري کارگرداني است که ميزانسن و ريتم را خوب ميشناسد. از
نزديک شاهد بودهام که او چگونه يک صحنه را سازماندهي ميکند و چه کنترل دقيق و وسواسگونهاي بر همه اجزاي فيلمش دارد. درست است که پيرنگ و روايت در فيلمهاي عياري اهميت بسزايي دارند و بخشی از قدرت فيلمهايش ناشي از پيرنگهاي قوي آنهاست اما او فيلمسازي سبکپرداز نيز است اما سبکپردازي او مطابق شيوههاي متداول و مد روز نيست، بلکه بر اساس ضرورتهاي داستاني و در جهت تقويت پيرنگ است. در اين فيلم نيز عياري، استادانه از تمهيدات سبکي مثل حرکت دوربين، کمپوزيسيون، عمق ميدان تصوير يا نورپردازي براي بيان روايت در فضايي محدود به بهترين شکل ممکن استفاده ميکند. کافي است به ورود و خروج شخصيتها به کادر يا نحوه قرارگرفتن آنها در يک قاب يا نماهاي نقطه نظر شخصيتها توجه کنيم تا اهميت کارگرداني استادانه عياري را دريابيم. ميزانسنهاي او در محيط بسته و تنگ زيرزمين، در ارتباطي تنگاتنگ با درامي است که آنجا جريان دارد. ريتم فيلم نيز به رغم اپيزوديکبودن فيلم، يکدست است و بهخوبي حفظ ميشود. «خانه پدري» بيانگر کمال سبکگرايي عياري در محدوده رئاليسم اجتماعي است. شخصيتها، خوب پرداخت شدهاند و ما ترسها، نگرانيها، ضجهها و خشم و
استيصال آنها را باور ميکنيم. پدر، سنگدل و بيرحم است اما عياري از او شيطان نميسازد، بلکه او موجودي قابل ترحم است که قرباني جهل و تعصب خود و جامعهاي است که در آن زندگي ميکند. او جگرگوشهاش را به خاطر باورهاي سنتي عقبماندهاش به قتل ميرساند. او بعد از قتل فجيع ملوک، به شخصيتي نفرتانگيز تبديل ميشود اما ما ميتوانيم خشونت ناشي از تعصب او را بفهميم و به حال او دل بسوزانيم. بازي مهران رجبي در نقش پدر، مهدي هاشمي در نقش فرزند (محتشم)، نازنين فراهاني در نقش مادر و شهاب حسيني در نقش پسر محتشم، بهشدت تأثيرگذار و ستودني است. اما بازي بازيگر نقش ملوک، ناشيانه و اغراقآميز است و لطمه جدي به سکانس درخشان شروع فيلم زده است. در پايان فيلم، بار ديگر، تاب متحرک گوشه حياط را اين بار از ديد پسر جوان محتشم ميبينيم که خالي است و ديگر دخترکي روي آن ننشسته است. آيا کابوس شوم خانوادگي و آن دوران جهل و تعصب به پايان رسيده؟ آيا زنان خانه از ستم مردان سنتي و متعصب رها شدهاند؟ آيا عصر ديگري آغاز شده است؟ قضاوت در اينباره به بيننده واگذار شده است.