|

شيهه‌اي در متن آشفتگي

نيلوفر ثاني

نمايش «شيهيدن»_ مصدر ساختگي از فعل شيهه‌کشيدن_ کاري از عباس جمالي با گروهي جوان ا‌ست که در سالن استادکرماني‌زاده در مجموعه ايرانشهر درحال اجراست. نمايش درباره دانشجوياني معترض‌، مبتني بر حرکات بدن و ديالوگ‌هايي منقطع و مکرر، با دلالت‌هاي معنايي ا‌ست که مي‌خواهد در ترکيبي از حرکات فيزيکال و کلام، مخاطب را به جهان خود وارد و نيروهاي کنشمندي را در جريانِ اعتراضات و سانسورها فاش و متکثر کند.

جهاني از عصيان، سرکشي در قالب اتفاقات روز و دغدغه‌مند جاري که بخش مهمي از بعد اجتماعي و سياسي انسان امروز با تداعي تکرارپذيري هر زمانه است؛ انساني که در تلاطم ساختارشکني و مرزهاي مسلط، چنان‌که دلوز اشاره مي‌کند، به حيوان‌شدگي رو مي‌آورد و حيوان‌شدن را براي انهدام موقعيت‌هاي تسليم و قلمروزدايي از نفوذ فرايندي که قصد تزريق وضعيتي را دارد، از آنان بدن‌هاي مطيع و رام مي‌سازد. عصيانگري انسان طاغي در شمايل حيوان‎شدگي، بيرون‌ريزي طغيان و فاصله از وجه عقلانيت انساني ا‌ست که در محفظه محافظه‌کاري و هراس از بي‌تعادلي، محبوس‌ است و مي‌خواهد به رهاشدگي در مطالبه آنچه بر حق مي‌داند، برسد. تقلا مي‌کند، مي‌افتد، مي‌غلتد، بر مي‌خيزد، رخوت و مسخ‌شدگي را مي‌دَرد و به رؤيت‌پذيري تشنج عضلاني و ذهني مي‌رسد. همه بدن به شبکه‌اي درهم پيچيده تبديل مي‌شود. نه متمايل به توحش و وحشت، بلکه متمايل به آزادي و رهايي و ژرفيتي در عصيان كه عنان انساني را در سيطره خود مي‌گيرد و آنها را به الگوهاي مورد تأييد خود و بدن‌هاي رام تبدیل مي‌کند؛ بدن‌هايي که سرکوب‌ها از آنان اجسام مطيعي مي‌سازد که شي‌ءشدگي را بيش از وجه انساني خويش، بلد مي‌شوند؛ انفعالي در جسم و بدن‌ها که عاطفه و شور را بي‎اثر کرده و ذهن را نيز که با بدن و تن در ارتباط مستقيمي ا‌ست و تفکيک‌ناپذير، منفعل مي‌کند. کل اجرا در تلاش براي رهايي ا‌ست و برای اینکه به بيرون از خودش جاري شود شيهه مي‌کشد، زوزه مي‌کند، فرياد برمي‌آورد تا بتواند از استيصالي که بر بدنه افرادش اعمال مي‌کنند، به دَر رود. اين فرياد گمشده بيرون مي‌ريزد و اعلام وجود مي‌کند. نه تنها زبان و کلام، بلکه همه اندام‌ها دلالت‌گر بر طغياني ا‌ست که به انفجار مي‌رسد؛ زخم‌هايي که در گذر زمان خونش دلمه شده و حالا دگر بار، بر زمين مي‌چکد. «شيهيدن»، فيگور، ژست و طراحي حرکت و فرم نيست. بلکه تأثير «حرکت» و «پويايي» بر بدن‌هاي بي‌حرکت و رخوت‌زده‌اي‌ است که اگرچه آماسيده‌اند، اما از کار نيفتاده‌اند. جا خالي نمي‌کند. تحت تأثير ژست فرهيختگي جبري استاد قرار نمي‌گيرد. تجربه مي‌کند، مي‌سازد، ويران مي‌کند تا به آگاهي دست يابد. شيهيدن در جاي‌جاي خود از اشاره به کنش‌هايي بهره مي‌جويد که در ترکيب گروهي، مشارکت آزادسازي نيروهايي را تجلي مي‌دهد که در انسجام و وحدت‌گرايي، هر چند در اقليت، به شرح نبرد مي‌رسد. صندلي‌هاي ناقص طراحي کاربردي در جهت نقص و انحراف در مجموعه‌هاي آموزشي ا‌ست که قادر نيست تعادل و بالانس دانشجويان را حفظ کند و براي اينکه او بتواند در اين شرايط دوام بياورد، ملزم به انطباق با همان نقص و ايراد و انحراف از محور است و اين دوگانگي در موقعيت‌هاي متعدد در اجرا نيز بازنمايي مي‌شود. اجرا شروعي توفاني دارد، ديالوگ‌هايي به اشاراتي از بي‌شکلي، شکل از دست‌داده، منحرف‌شده، آغشته‌شده، با گلاويزي دو نفر که هر کدام نمادي از جرياني غالب و مغلوب ا‌ست و جمعيتي که در اطراف آنان به گريز و افت‌وخيز و در نهايت تهي از هر نيرويي، از جريان مي‌افتند. سطل بزرگ زباله‌اي در حاشيه صحنه که مدام در بلعيدن و قي‌کردن زباله‌ها، دستخوش تغيير معنا و کارکرد است. «ديدم تن تو را بي‌شکل، بي‌شکلي، شکل منحرف‌شده، شکل ازدست‌داده...».* فرم در جهت محتوايي‌ که از طراحي‌ صحنه و ديالوگ‌هاي آغازين قابل رديابي ا‌ست، شکل‌پذير مي‌شود و نشان مي‌دهد که در پي تن‌آسايي و فرم کليشه‌اي زيباشناسانه نيست، بلکه درصدد قالبي براي بيان وضعيتي‌ ناهنجار و اعتراضي‌ است. تأکيد بر بي‌شکلي نيز مي‌تواند اشاره‌اي به فرم خاص اجرائي نيز باشد که مملو از آشفتگي، بي‌نظمي و درهم‌ريختگي‌ است. کلمات کليدي نمايش از همين آغاز کدگشايي مي‌شوند. «تو آنروز در ميدان بودي؟»* حضور در ميدان به معناي کنش ا‌ست به معناي رد بي‌تفاوتي از تضيیع حقوقي‌ است که مشارکت جمعي را طلبيده، اما آن را به اعتبار نمي‎گيرد. ميدان جايگاهي به‌عنوان عرصه حضور کنش‌هاي اجتماعي بارها به ميان مي‌آيد. ميدان نه از لحاظ موقعيت مکاني که اشاره‌اي به مفهوم و «وضعيتي» از حضور اجتماعي ا‌ست. در بخش‌هاي مختلف، آنچه در صحنه جان مي‌گيرد و به حرکت درمي‌آيد، وجوهي از مناسبات قابل نقدي ا‌ست که مي‌خواهد برخلاف روال رايج، ‌ عمل کند و آن را که همواره مورد حذف و سانسور بوده، با به‌کارگيري نشانه‌هايي از قطع کلام و اعلام نقطه، گسيختگي معنايي را بازتوليد کند. بازي بازيگران، مسلط و با وجود ريتم بالاي اجرا در حرکات و فعاليت فيزيکال بالا و پرحجم، هماهنگ‌ است که از تمرين‌هاي خوب و کافي گروه حکايت مي‌کند. طراحي صحنه و نور و موسيقي به شيوه‌اي مؤثر کاربردي ا‌ست و در تکميل فرايند اجرا، جا افتاده و همسوست. تمام صحنه و طراحي ميزانسن‌ها، درخشان‌ است. خروج از صحنه توسط بازيگران به جايگاه تماشاگران، در جهت شکست قراردادهايي ا‌ست که در کليت معنايي اجرا بارها يادآوري مي‌شود. «شيهيدن» در اجرا با وجود محتوايي که انتخاب کرده ‌است، نوعي طاعون‌زدگي را نيز منتقل مي‌کند. طاعوني آرتويي که مي‌خواهد پوسته تن‌آسايي رخوت‌انگيز را نه‌تنها از صحنه بازيگري و درام‌هاي کم‌تحرک ايستا، بلکه از صحنه اجتماعي کنار بزند. «شيهيدن» با وجود تمام امتيازات درخور و متمايز خود، به نظر مي‌رسد از جايي به‌بعد به دليل تراکم معنايي و نشانه‌هاي مفهومي دچار پرگويي مي‌شود که با وجود غلبه فرم، براي مخاطب، منجر به خستگي و قطع روند ارتباط‌گيري‌اش با جريان صحنه مي‌شود و بعد از آن بيش از آنکه مداقه‌گرانه رديابي و پيگيري کند، تنها ناظر و تماشاکننده مي‌شود. عباس جمالي، جسارت خلق آثاري را دارد که در ترکيب متوازني از فرم و محتوا، تلنگر انديشه‌ورزانه‌اي در مديوم تئاتر است و همواره نشان داده از دغدغه‌مندي و آگاه‌مندي ويژه‌اي برخوردار است که موجب بازتاب خودآگاهي عميق او در اجراهايش مي‌شود؛ خودآگاهي‌اي که وضعيت زمانه خود را نيز دربر مي‌گيرد. همان «آگاهي دوران» که هايدگر از آن سخن مي‌گفت و هنرمند بيدار و برخوردار از وجود و وجدان انسان را واجد آن مي‌دانست. «شيهيدن» اجرائي در سبک خاصي‌ است که هرچند به دليل حرکات فيزيکال و فرم پرتحرکش، تماشاگر عام را نيز جلب می‌کند، اما بي‌شک، جرياني است جاري و هشداردهنده که مخاطب جدي و خاص تئاتر را هدف گرفته ‌است. «يخ زديم و آب نشديم با هيچ تابستاني يخ زديم و دانه‌دانه همه‌چيز يخ زد يخبندان شد و هيچ آفتابي گرممان نکرد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.