میخواهند اصولگرایان سنتی را دور بزنند
وحيده کريمي، اميرمحمد حسيني : چندماهي به انتخابات مجلس مانده و هنوز چيدمان دقيقي در ميان نيروهاي اصلاحطلب ديده نميشود و حتي گاهي چندنوايي از اين جبهه سياسي به گوش ميرسد. هرچند تنها مشکل اين روزهاي اصلاحات نبود وحدت دروني نيست و به گفته مرتضي مبلغ، علل مختلفي در تضعيف جبهه اصلاحات وجود دارد. براي بررسي اين دلايل و نيز ارزيابي فعاليتهاي انتخاباتي اصلاحطلبان ساعتي را با اين فعال سياسي به گفتوگو نشستيم که مشروح آن را در ادامه ميخوانيد.
براي شروع گفتوگو ارزيابيتان را از آرايش سياسي و برنامههاي اصلاحطلبان براي انتخابات مجلس بفرماييد. با توجه به اينكه اين انتخابات خيلي مهم است، به نوعي برنده اين انتخابات ميتواند نقش تعيينكنندهاي در انتخابات رياستجمهوري داشته باشد. از طرفي اوضاع سياسي اصلاحطلبان در چندسال گذشته مساعد نبوده و اقبال عمومي وجود ندارد يا حداقل اين نگاه تبليغ شده. به نظرتان بهترين سياست يا آرايش كه بتوانند نتيجه مطلوبي بگيرند چيست؟ اصلاحطلبان با شرايط خيلي نامساعدي مواجه هستند که عمدهترين دليل به آرايشي كه در كل سياست كشور شكل گرفته، برميگردد و البته گفتمانهاي متفاوتي که ميان اصلاحطلبان وجود دارد، بهجاي آنکه همافزا باشند، خنثيكننده يكديگرند. يكهتازي عملياتي تندروها كه با حاشيه امن دست به هر كاري ميزنند يکي ديگر از مشکلات فعلي جريان اصلاحات است. نقاطضعفي كه با آن مواجه است و فشارهايی كه همواره اصلاحطلبان با آن مواجه بودهاند هم از ديگر مواردي است که مسير اصلاحطلبي در ايران را دشوار کرده. مجموع اين موارد نارضايتي گستردهاي در بين مردم و بهتبع آن انفعال و رخوت ايجاد كرده و مردم احساس ميکنند که با شرکت در انتخابات به جايي نميرسند. تخريبها و ناكارآمديها باعث شده اين هيجانها به جايي نرسند و محصول اين عوامل يأس و سرخوردگي است. تندروها در كشور فقط به منافع قانوني و شخصيشان نگاه ميكنند و اصلاحطلبان در شرايطي هستند که در اوج فشارها بايد با مشكلي دستوپنجه نرم کنند که به آنها هيچ ارتباطي ندارد. اصلاحطلبان در چند انتخابات گذشته نقش موتور محرک انتخابات را ايفا کردند و مردم هم به آنها پاسخ مثبتي دادند، اما متأسفانه محصولي که انتظار ميرفت به دست نيامد و همين امر باعث آن شد که ناکارآمديها از چشم اصلاحطلبان ديده شود و گروههايي ادعا کنند که ناکارآمديها تقصير اصلاحطلبان بوده، اما حقيقت آن است که اصلاحطلبان همواره اصل را بر منافع ملي گذاشتهاند، هرچند ممکن است در مواردي نقاطضعفي داشتهاند، اما اين موضوع نافي هدف راستين آنها؛ يعني تأمين منافع عمومي نيست. علت مشکلاتي که پيشتر به آن اشاره کردم در يک موضوع مهم ميگنجد و آن حمايت نيروهاي اصلاحطلب از فردي که هيچگاه اصلاحطلب نبوده، است. اصلاحطلبان بهخاطر منافع ملي و شرايط كشور كه اجازه نميداد نيروهاي ويژه خودشان را داشته باشند و بهخاطر برونرفت از مشكلات فزاينده اصلاحطلبان از آقاي روحاني حمايت كردند و مشخص است كه آنها به دنبال منافع ملي هستند وگرنه سرمايه اجتماعيشان را خرج اين مسائل نميكردند. الان هم وضع تغيير نكرده. اصلاحطلبان بسيار مطالعه و بحث كردهاند كه در مورد انتخابات چه كنيم و هزينهفايده خيلي دقيق و عملياتي كردهاند. جمعبنديشان اين است كه فاصلهگرفتن از سرگروه بههيچوجه خيري براي جامعه ندارد و معايبش بيشتر از خيراتش است. گرچه ارتباط با صندوق هم مسائل خودش را دارد، اما در هزينهفايده عدم ارتباط و فاصلهگرفتن با صندوق هزينههايش براي جامعه بيشتر است. به مردم صادقانه اين حرف را ميزنند ولو مردم ناراضي و عصباني هستند، ولي در راستاي منافع همان مردم اصلاحطلبان اين تبيين را خواهند داشت، منتها نكته كليدي كه اين دور براي اصلاحطلبان وجود دارد اين است كه دو نكته راهبردي را رعايت كنند؛ اول اينكه اقتضاي زمانه و امروز اين است كه چون مجلس، مجلسي است كه افت پيدا كرده و از جايگاه شايسته خودش خارج شده و هر روز در اثر فشارها اين جايگاه را از دست داده، نياز به مجلسي كارآمد و شجاع داريم. بنابراين بايد با نامزدهايي وارد اين مجلس شد كه شأن و شايستگي داشته باشند كه مجلس را در حد خودش احيا كنند. در دوره قبل مجلس به دليل غلبه اكثريت تندروها مشكلش اين بود كه تندروها به حاشيه بروند. اينبار اين مشكل را نداريم. اينبار مجلس تضعيف شده و بايد جايگاهش را پيدا كند، پس بايد نامزدهايي باشند كه از شجاعت و توانمندي و شايستگي لازم برخوردار باشند. راهبرد دوم اين است كه مجلس يك نهاد است كه دو وظيفه دارد؛ يكي وظيفه قانونگذاري و ديگري نظارت. در كل مشكلاتي وجود دارد، حداكثر ميتواند در اين زمينه كار كند، بنابراين اصلاحطلبان به دنبال اين هستند كه مشخص كنند اگر به مجلس رفتند و موانع هم تا حدي كنار زده شد، در مجلس چهكار خواهند كرد كه خير جامعه را با توجه به واقعيات موجود دربر داشته باشد. بايد بگوييم اگر به مجلس رفتيم و اكثريت را داشتيم، فلان كارها را انجام خواهيم داد و بايد براي اين گفتهها تضمين دهند. اگر هم اقليت داشتند باز بگويند چه كاري انجام خواهند داد و به طور شفاف با مردم واقعبينانه صحبت كنند و پاسخ اين سؤالات را به جامعه بدهند. به نكته خوبي اشاره كرديد؛ اينكه بتوانند با نيروهاي خوبي بيايند و بگويند چه خواهند كرد. واقعيتي كه اينجا هست شوراي نگهبان است؛ يكي از مشكلاتي كه همين مجلس با آن مواجه بود اين بود كه تمام افراد طراز اول اصلاحطلبان ردصلاحيت شدند كه ممكن است در اين دوره هم تكرار شود. با اين مشكل چه بايد كرد؟ همواره هم تذكر ميدهيم و همواره از موضع دلسوزي و نگاه منافع ملي توصيه ميكنيم كه شوراي نگهبان بايد در رفتارش تجديدنظر كند. اين رفتار به هيچ وجه به نفع نظام و مردم نيست. از اين گذشته اصلاحطلبان با راهبردي كه اشاره كردم سعي ميكنند با نامزدهاي مؤثر و كارآمد وارد شوند و اگر رد شدند و تعاملات و مذاكرات نتيجه نداد در حدي كه نامزدي برايشان باقي ميماند در صحنه هستند. در جايي كه نامزد نداشتند از هركس ديگري دفاع نميكنند چون مشكل مجلس با دوره قبل فرق ميكند. بنابراين اعلام ميكنند كه نامزدهاي موردنظر ما رد شدهاند. اگر تعداد كمتري تأييد شدند، با همان تعداد وارد عرصه ميشوند و شفاف هم به مردم توضيح ميدهند كه علت چيست. اشاره كرديد كه سال 92 اصلاحات از سرمايه اجتماعي خودش در راستاي منافع ملي استفاده كرد. فرض كنيد دو كانديداي اصولگرا با هم رقابت ميكردند و يك نفر رئيسجمهور ميشد، چه آسيبي به منافع ملي وارد ميشد؟ اين نظر بخشي از اصلاحطلبان است كه ميگويند اصلاحطلبان سال 92 سرمايه اجتماعي را بيهوده خرج كردند. به نظرم اين گفته كاملا غيرواقعبينانه است. شما را به آستانه انتخابات سال 92 برميگردانم. مهمترينش رد صلاحيت آيتالله هاشمي بود. وقتي آقاي هاشمي به انتخابات وارد شد، هيچكس از سياستمداران از اصولگرا و اصلاحطلب به ذهنش خطور نميكرد ايشان رد صلاحيت شود. ولي اين اتفاق افتاد و همان زمان مشخص شد جنبش خفتهاي كه در جامعه بود احيا شد و آقاي هاشمي برنده انتخابات است. رد صلاحیت ايشان با هزينه گزافي كه داشت، انجام شد؛ بنابراين اين اتفاق حاكي از آن است كه انتخابات به گونهای دیگر برنامهریزی شده بود. به محض اينكه يك نفر كه مدنظر برخي از جريانات نيست، آمد و احساس شد ميتواند رأي بياورد، رد صلاحيت شد. اتفاقا اصلاحطلبان در آن شرايط از آن سرمايه اجتماعي استفاده بهينه كردند و نقشه را به هم زدند. به گونهاي عمل كردند كه آنچه اتفاق افتاد خلاف تداوم همان جريان گذشته بود. اگر آقاي عارف و روحاني با هم ميماندند به دليل توزيع آرا بينشان، ميتوانست آسیبزا باشد كه آن را هم مديريت كردند و رأيها به يک نفر رسيد که به نظرم تصميم درستي بود و يکي از تصميمهاي بسيار مؤثر اصلاحطلبان در برخي برهههاي داخلي همين تصميم بوده است. برخلاف اينکه برخي عکس اين را ميگويند. تحليل پس از وقوع راحت است. مضافا اينکه آقاي روحاني در دور اول خيلي مثبت بود. اگر مسئله برجام و تورم در دور اول نبود، مردم اينطور حماسي بيشتر از دور اول رأي نميدادند. پس قضاوت جامعه هم مثبت بود. اما امروز بخش زيادي از آن سرمايه اجتماعي از بين رفته. بازگشت اين سرمايه که به گفتمان اصلاحات آسيب زده، به اصرار ماندن در قدرت به هر قيمتي برميگردد يا نه؟ اين دوره ائتلافي در کار نيست. آقاي عارف به عنوان رئيس شوراي سياستگذاري، ميگويد دستمان براي ائتلاف باز است. مطمئنم که آقاي عارف جزء کساني است که به شدت مخالف ائتلاف است. يقين دارم ايشان در اين موضوع نظرشان بر ائتلاف مجلس نيست. اينجا بايد يک نکته کليدي را توضيح دهم. اتفاقي که بعد از سال 92 و بهخصوص 94 افتاد اين بود که پايگاه اصلاحطلبي در جامعه به شکل برجستهاي ظهور پيدا کرد. يعني نشان داد اگر پايگاه اصلاحطلبي اعم از اصلاحطلبان به حرکت دربيايد، بسياري از نقشههاي پيچيده و برنامهها را ميتواند خنثي کند. در داخل تندروها تلاش کردند با انواع برنامهسازيها و جنگهای رواني و از رسانههاي عمومي و غيرعمومي شروع کردند. خارجنشينها، جريانات برانداز و سرنگونيطلبها هم تحليلشان اين بود که اين همه تلاش ميکنيم و تنها عاملي که اجازه نميدهد اين سیستم آسیب ببیند، اصلاحطلبان است و تا اصلاحطلبان در اين کشور هستند نميتوانند کاري کنند بنابراين حرکت سيستماتيک دقيق حسابشده عليه اصلاحطلبان و جريان اصلاحطلبي شروع و به نحو بيسابقهاي در موردش کار شد و آموزههايي مطرح شد که ميخواهد جريان اصلاحطلبي را تحتالشعاع قرار دهد. يکي از اين آموزهها اين است که اصلاحطلبان دولتي و حکومتي که به حکومت چسبيدهاند و نتيجه ميگيرند حکومت را رها کنند. اين حرف اگر به اين معني باشد که اصلاحطلبان (يا هر جريان سياسي) صرفا دنبال قدرتطلبي باشد مذموم است؛ اينکه همه منافع را قرباني ماندن در پست کند. من اسم اين آدمها را بردگان پست ميگذارم؛ از هر جرياني که باشند. ولي اگر به اين معنا باشد که يک جريان با پايگاه قوي سياسي، جرياني که پيشينه تاريخي دارد و ميخواهد اصلاحات در آن کشور اتفاق بيفتد، چشمش را به کل قدرت ببندد، اين درست نقض اصلاحطلبي است. اصلاحطلبي ميخواهد بگويد سازوکارهاي مدیریتی اشکالات و کاستيهايی در رفتار، ساختار و گفتار دارد و بايد اصلاح شود. ولي ميخواهد قدرت را اصلاح کند چون قدرت است که جامعه را مديريت ميکند. اين چه حرفي است که اصلاحطلبان هميشه معطوف به قدرت هستند، اگر بخواهيم قدرت و حاکميت را اصلاح کنيم که جزء جوهر اصلاحطلبي است. اينکه اصلاحطلبان حتما بايد يک امتياز در جامعه داشته باشند و در نهادهاي مدني به صورت قوي حاضر شوند، کاملا درست است و بيش از يک دهه است که اين بحث مطرح شده و اصلاحطلبان تلاش ميکنند نقاط ضعفي هم داشتهاند، اما اينکه بعضيها ميگويند قدرت را رها کنيد، کاري نداشته باشيد چه کسي روي کار ميآيد، محصول اين حرف چه ميتواند باشد؟ محصولش رهاکردن و فاصلهگرفتن از گفتمان اصيل اصلاحطلبي و سپردن تحولات به دست حوادث و جريانهاي تندرو است.
تا قبل از سال 76 نهادهاي مدني فربهاي داشتيم که در کنار عوامل ديگر منجر به دوم خرداد شدند اما همواره فربگي نهادهاي مدني و پايگاههاي اصلاحات از بخشي که در قدرت بودند، بيشتر بود. امروز آن نهادها خيلي باريک و نحيف شدهاند ولي همچنان اصرار به در قدرت ماندن دارند و عدهاي به هر قيمتي در قدرت هستند. استدلال کساني که تأکيد ميکنند نبايد به قدرت اصرار کنيم، اين است که گاهي فاصلهگرفتن از قدرت منجر به اين ميشود که بتوان با فراغ بال بيشتري به قدرت بازگشت تا اينکه مثلا کسي مثل بهروز نعمتي و کاظم جلالي در فهرست اصلاحطلبان براي تهران باشند.
بحث ائتلاف را که مطرح کردم ضرورت زمانه بوده است، يعني همان زمان هم اصلاحطلبان رسما اعلام کردند و مردم هم پذيرفتند که رأي دادند. چون در اين مجلس تندروها در اکثريت هستند و نشان ميدادند هرروز يک لطمه به مردم وارد ميکنند؛ ميخواهيم اين مجلس تندرو نباشد. اعلام کردند مجلس اصلاحطلب آنچناني هم نميخواهيم؛ چون نميتوانيم و اجازه نميدهند. مجلس ششم هم امکان ندارد تشکيل شود. کمااينکه همان زمان نيروهايي ثبتنام کردند و ردصلاحيت شدند ولي اصلاحطلبان شعار ندادند که ميخواهيم مجلس اصلاحطلب داشته باشيم؛ گفتند مجلس معتدل. فرض کنيد اصلاحطلبان اين کار را نميکردند و مجلسي تندروتر از مجلس نهم تشکيل ميشد. پس اين کار يک خرد جمعي بود. اما اينکه ميگوييد به جامعه مدني توجه شود، کاملا درست است. اما به چه معني است؟ دو پا دارد؛ يکي حکومت و يکي جامعه و مردم. اين دو پا بايد با هم جلو برود. نميشود يکي را رها کرد و ديگري را چسبيد. ممکن است بگوييد در يک مقطع به هر دليلي شرايط ايجاب ميکند که در انتخابات شرکت نکنيم. برخي کشورهاي پيشرفته هم بحث تحريم انتخابات را مطرح ميکنند. اصلاحطلبان که هيچوقت از تحريم صحبت نکردهاند. اين کار عجيب و پيچيده نيست. اما در کشور توسعهيافته و پيشرفته که دموکراسي در آن است، نميشود انتخابات را کلا کنار گذاشت. ممکن است در مقطعي اين کار را بکنيد. اساس هر نظامي انتخابات است ولو دموکراسياش هم نيمبند و حداقل باشد. ميتوانيد نقد کنيد که اصلاحطلبان جامعه را رها کردهاند يا بيشتر به قدرت چسبيدهاند که قبول دارم اصلاحطلبان کمتر در جامعه حضور دارند و کار کردهاند و اين نقطهضعف را بايد جبران کرده و ارتباطشان را با جامعه بيشتر کنند؛ بهویژه در شرايط کنوني که اصلاحطلبان را هدف گرفتهاند. از يک طرف سؤال ميکنيد چرا اصلاحطلبان از کسي که اصلاحطلب نبود، دفاع کردند؟ همين گفته نشان ميدهد اتفاقا اصلاحطلبان به قدرت نچسبيدهاند وگرنه اين کار را نميکردند. آن دولت هم تعهدي به اصلاحطلبان نداده که با ما مشورت کند. از اصلاحطلبان بعدا طبق تشخيص خودش استفاده کرده اما تعهدي در اين ميان وجود نداشته است. کنشگران اصلي سياست هم اصلا در قدرت حضور ندارند. اصلاحطلباني هستند که به نام اصلاحطلبان در قدرت هستند و بد عمل ميکنند که مورد نقد اصلاحطلبان هم بوده و در همه جناحها افرادي بودهاند که رفتارهاي نادرست و فرصتطلبانه داشتهاند. البته اين نقد به اصلاحطلبان وارد است که باید اين موارد را شفافتر با مردم در ميان بگذارند و فاصله خودشان را با نيروهايي که در تراز اصلاحطلبي نيستند ولي رفتارهايشان نقض اصلاحطلبي را نشان ميدهد، مشخص کنند و معلوم شود اين کارها مربوط به اصلاحطلبان نيست. در مقطع فعلي سياست ائتلافي پاسخگو است؟ خير. به اين دليل که نيازي نيست و دردي از دردهاي کشور برطرف نميکند. امروز مجلسی ميخواهيم که به جايگاه قبلياش برگردد و مجلسي شود که قانون اساسي خواسته است و ميزان رأي مردم است. ائتلاف اين اتفاق را تضمين نميکند. ائتلاف مجلس غيرتندرو را تضمين ميکرد ولي الان سازوکار شفافيت و نيروهاي توانمند اين کار را تضمين ميکند. اينکه موانع چقدر اجازه اين کار را بدهد يا نه، بحث ثانويه است. اصلاحطلبان به وظيفه ملي و مردمي خودشان عمل ميکنند. طبيعي است که موانعي هم پيشرويشان است که اعلام خواهند کرد. يکي از الزامات همين پاسخگويي يا صحبت با مردم يا بسيجکردن افکار عمومي است. آراي خاموش وقتي بيدار ميشوند که بخواهند به اصلاحطلبان رأي دهند. ما الان با تکثرگرايي بسيار زياد در جريان اصلاحطلبان مواجهيم. تکثر امر دموکراتيکي است اما اگر به انشقاق برسد يا چندصدايي ايجاد کند که باعث گمراهشدن ذهنها شود و به نتيجه واحدي نرسد، نتيجه انتهايي که رأيدادن است هم اتفاق نخواهد افتاد. الان به صداي واحدي رسيدهاند، قرار است برسند يا ترجيح ميدهند هرکدام ساز خودشان را بزنند؟ حتي در مقطعي رهبري اصلاحات را مطرح کردند که واکنش عمومي اصلا مثبت نبود. درست است که نقش کاريزماتيک آقاي خاتمي را همه قبول دارند و داشتن يک مدیر از دل جريانها شايد درست باشد ولي در اين مقطع حتي آن هم جوابگو نيست و براي افکار عمومي خيلي جالب نبود. يک نکته بارها گفته شده؛ يکي از ويژگيهاي اصلاحطلبي تکثر و تنوع نظرات است. مکمل آن هم اين است که اصلاحطلبان چيز پنهاني نداشتند و هميشه با مردم رو بودند. هنر اصلاحطلبي اين بوده که بتواند از دل اين تکثر در مسائل راهبردي، در مسائل ملي به اجماع برسد. جاهايي نقطه ضعف داشته؛ مثلا از سال 84 تکثر ضربه جدي به کشور زد. اگر در سال 84 اجماعي صورت ميگرفت و به اين تراز از پيشرفت و فرهيختگي رسيده بودند که به اجماع برسد، به احتمال بسيار زياد سياست کشور به گونه ديگري رقم ميخورد. در يک دهه گذشته اين هنر را اصلاحطلبان به دلايل عديده پيدا کردهاند که يکي حوادث 84 و 88 بود که ايجاب ميکرد اصلاحطلبان فقط منافع ملي را در رأس قرار دهند. در عين اين تکثرها هم اجماع حاصل شد؛ ولي يادمان باشد که اين اجماعها پس از تکثرها رخ داد. در جريان اصلاحطلبي اينطور نيست که کسی دستور بدهد چطور فکر کنيد. آقاي خاتمي هم هيچوقت حرف آخر را اول نميزند و حرف آخر خودش هم در ابتدا براي خودش معلوم نيست و در دل همين گفتوگوها و نشستهاي مختلف ايشان خرد جمعي را ميسنجد و همراه با آن پيش ميرود و برخي از حرفهاي نهايي از دل خرد جمعي گفته ميشود. يک سال قبل ببينيد مواضع اصلاحطلبان چقدر تکثر داشت و امروز چقدر نزديک شدهاند. دو فرايند به شکل جدي جريان پيدا کرده؛ يکي فرايند گفتوگو است که با هم صحبت ميکنند و دوم اينکه معطوف به اين است که به اجماع برسد. فرهنگ گفتوگو ميتواند تا بينهايت ادامه داشته باشد؛ اما بايد به اجماع منتهي شود. صحبتهاي من از دل تعاملات و گفتوگوها درآمده و شخصي نيست. شورايعالي سياستگذاري هم که تشکيل شده، مظهر خرد جمعي و اجماع است که با هم تصميم ميگيرند و اصلاحطلباني هم که خارج از شورا هستند، کمک ميکنند و پشتيبان اين جريان هستند تا راهبردهاي موردنياز اتفاق بيفتد. در شرايطي که زمان زيادي تا انتخابات نمانده، به نظرتان زمانش بود که از رهبري اصلاحات صحبت شود يا نه؟ و اينکه قائل به اين هستيد که مدیر یت آقاي خاتمي خيلي گرهگشا بوده و هنوز هم هست و يک نوع اقبال عمومي به ايشان وجود دارد؟ اينکه آقاي خاتمي با اقبال عمومي مواجه يا يک نوع مرجعيت براي اصلاحطلبان است، يک واقعيت است؛ اما اينکه بگوييم اصلاحطلبان همهچيز را به خاتمي احاله کردهاند، قطعا اشتباه است و بيشتر عمليات رواني است که عدهاي از سر ناآگاهي يا تحليل غلط و عامدانه انجام ميدهند. آقاي خاتمي خودش بيش از بقيه به دنبال ساختار است. اينکه مدیریت، مدیریت منتشر و توزيعشده و دموکراتيک باشد. وقتي آقاي خاتمي خودش شوراي مشورتي راه مياندازد و ميگويد هرچه تصميم گرفتيد، اين چه معنایي دارد؟ يعني خودش که ميتواند حرف آخر را بزند، ميخواهد سازوکاري دموکراتيکتر برقرار شود. وقتي از فهرستي که ضعف هم دارد، دفاع ميکند و ميگويد در مراحل بعدي بايد بهتر شود، اين گفتهها بيانصافي است. خرد جمعي واقعيتي است که ساري و جاري است و شعار نيست؛ يعني آقاي خاتمي در مسائل راهبردي اينطور نيست که تصميم بگيرد و در آخر تصميمش را اعلام کند. مثل بقيه ممکن است نظر شخصي داشته باشد؛ اما در فرايند تعاملات دموکراتيک و نيمهدموکراتيک، ذهن ايشان هم با اين فرايند پيش ميرود و آنچه خرد جمعي به آن ميرسد، امکانپذير است. بارها بوده که آقاي خاتمي نظراتي داشته که درست نقطه مقابل چيزي بوده که خرد جمعي به آن رسيده و نظرش را عوض کرده. واقعيت اين است که اصلاحطلبان به دنبال اين هستند که به شکل ساختاري فرايند اجماعسازي اتفاق بيفتد و آقاي خاتمي هم بيش از همه دنبال همين است که اين فرايندها را بهينه کنند. يادمان باشد فضايي که ما داريم، بسته است و حرکت اصلاحطلبان در اين فضا بسيار سخت است. در اين فضا اين کار را انجام ميدهند و جلو ميروند. يادمان باشد اگر جناح و جرياني، سرمايهاي ملي و مردمي دارد، بايد تخطئه کنند يا از اين سرمايه به شکل بهينه استفاده کند؟ اگر همه چيز خودش را به اين سرمايه گره بزند و آن را منحصربهفرد کند، کاري که اصولگرايان در مقاطعي اين کار را کردند و آسيب ديدند که کار اشتباهي است و به ضد خودش تبديل ميشود؛ اما اگر سازوکار را درست انجام دهند و درعينحال از اين سرمايه استفاده کنند، کار بسیار عاقلانه و مطلوبي است. در دموکراتيکترين کشورها شخصيتهاي برجسته ملي دارید که فراتر از احزاب و جناحها بر جامعه اثرگذاري دارند و از اين ظرفيت در راستاي منافع کشورشان استفاده ميکنند. اجازه دهيد به جريان سوم بپردازيم. امروز جرياناتي هستند که بالقوه برخي از شاخصهاي جريان سوم را دارند يا بهعنوان جريان سوم شناخته ميشوند؛ مثلا آقاي احمدينژاد که سالهاي زيادي از دوران ايشان نگذشته؛ اما به صورت بالقوه ميخواهد جريان سومي باشد يا مثلا برخي ميگويند آقاي قاليباف دلش ميخواهد تبديل به جريان سوم شود. نظرتان درباره اين گفتهها چيست و به نظرتان گفتمان اصلاحات بالقوه اين پتانسيل را دارد که بتواند بهعنوان جريان سومي که گفتمان خودش را جدا از دو گفتمان غالب کشور دارد، به وجود بيايد؟ خيلي موضوعيت ندارد که بگوييم اصلاحطلبي انشقاق پيدا کند و يک نوع اصلاحطلبي به وجود بیايد که اصلاحطلبان دو قسمت شوند؛ اصلاحطلبان سنتي و نوظهور. به نظرم چنين اتفاقي نميافتد. جريان اصلاحطلبي جريانی تاريخي است که از زمان مشروطه بوده و به صورت ويژهتر از سال 76 به معناي امروزي شکل گرفته و چهرهها و عملکردهاي خودش را دارد و اين عملکردها به گونهاي نيست که اينها ساکت بنشينند و کاري به تحولات نداشته باشند. بهاضافه اينکه ارتباط با بدنه حتی اگر فرازونشيب داشته؛ اما ارتباط خوبي داشته و دارد. در برخي از احزاب ما، بدنه حزبشان تندترين مواضع را داشته؛ يعني خيلي از جوانان که مواضع آوانگارد و تند يا نسبتا سنتيتر دارند و با هم کار ميکنند. اينطور نيست که اينها با هم درگير باشند و منجر به اتفاق عجيبي شود؛ بنابراین اين تعاملات دو طرف را تعديل ميکند. برآورد من از روند اصلاحطلبي اين است و پيشبيني نميکنم شاخه جديدي مثلا به نام نواصلاحطلبي به وجود بيايد و فعالان و کنشگران اصلي اصلاحطلب خودشان را ارتقا ميدهند و سعي ميکنند با تحولات زمانه تطبيق داشته باشند و جلو بروند. البته شدت و ضعف دارد. در بحث اصولگرايي، اشتباهي که برخي از آنها دارند، این است که فکر ميکنند جريانسازي با دستور، کليشه و اراده شخصي چند نفر اتفاق ميافتد؛ توجه ندارند که جريانهاي سياسي، پيشينه تاريخي و ايدئولوژي خاصي دارد و بايد زماني از آن بگذرد که کمکم پايگاه اجتماعي پيدا کند و گفتمانهايش شکل بگيرد و جريان خودش را به وجود بياورد. پيشينه اصولگرايي از ابتداي انقلاب شروع شده و شخصيتها، رويکردها، فعاليتها، گفتمانها و سازمان خودشان را دارند. اينطور نيست که کسي اراده کند و بگويد ميخواهم نواصولگرايي راه بيندازم. اينها فصلي و شخصي است. نميخواهم بگويم بههيچوجه جريان سومي در کشور شکل نميگيرد؛ بلکه اينطور شکل نميگيرد که با اراده چند نفر يا يک نفر اتفاق بيفتد. اين خطايي است که آنها دارند و به دلیل اطلاعنداشتن دقيق از فرايندهاي سياسي و تاريخي شکل ميگيرد. اما در اين انتخابات، جريانهاي جديدي بين اصولگرايان هستند که آقاي احمدينژاد يک جريان است و آقاي قاليباف هم تلاش ميکند که به قول خودش تحت عنوان نواصولگرايي حرکت کند. اما به نظرم جريان جديتري وجود دارد تحت عنوان جريانهاي انقلابي عدالتخواه که البته اينها پشتوانههاي خاصي هم دارند و هزينههاي زيادي هم برايشان ميشود و با شعارهاي خاصي همراه هستند و معطوف به انتخابات هستند تا در انتخابات با شعار پاکدستي و مبارزه با فساد و عدالتخواهي که خواست عمومي است، حاضر شوند. به نظر من اين جريان بين اصولگرايان نوظهورتر است؛ چون ميخواهد اصولگرايان سنتي را هم دور بزند و با گفتمان جديدي حاضر شود. البته هرچه پيش ميرويم، ابعاد و ماهيت اين جريانها براي جامعه بيشتر روشن ميشود که چه دستهايي در اين زمينه کار ميکنند. اما پديده جديدتر انتخابات در طيف اصولگرايان، اين پديده است. اصولگراها در برنامه راهبردي انتخاباتي خود براي مجلس و رياستجمهوري برنامه دارند. ظاهرا آقاي قاليباف براي رياستجمهوري و آقاي جليلي براي رياست مجلس خواهند آمد. چينشها گاهي تغيير ميکند و نگاهشان براي انتخابات طولانيمدت است. اين نگاه در اصلاحطلبان هم وجود دارد. ارزيابي شما از اين چينش و تقسيمبندي قدرت چيست؟ اصولگرايان در سال گذشته تصوري پيدا کردهاند که با هجمهها به دولت و اصلاحطلبان و بخشي از ناکارآمدي که در دولت هست و نارضايتيهايي که به دليل اين اتفاق به وجود آمده، اصلاحطلبان سرمايه اجتماعيشان را از دست دادهاند و يک پيروزي از پيش فرضشده براي خودشان متصور هستند. با اين نگاه کار کرده و فکر ميکنند ما اتفاقها را بردهايم؛ البته با تمام قدرت هم در عمليات رواني و تخريبها کار ميکنند يا تبليغاتي ميکنند در رسانههاي منتسب به بيتالمال و... که حد هم ندارد و بهطور گسترده تلاش ميشود. طبيعي است که تصور ميکنند مجلس و رياستجمهوري را بردهاند. طبيعي است که اصلاحطلبان هم به اين موارد توجه دارند. اما با توجه به فضاي موجود، فعلا تمام فکر اصلاحطلبان معطوف به مجلس است؛ اينکه آيا ميشود يک مجلس کارآمد تشکیل داد که بتواند مشکلات مردم را در حد خودش حل کند و شرايط مطلوبتري بر سياست کشور حاکم شود يا نه؛ يعني واقعبينانه عمل ميکنند که الان انتخابات مجلس در پيش است و چه بايد کرد، نسبتش با مردم چطور بايد باشد. بنابراین بهطور ويژه نگاهشان به 1400 نيست، گرچه نگاه کلان آنها حتما به این خواهد بود. به نکتهاي که گفتيد برميگرديم؛ اينکه تلاش اصلاحطلبان اين است که مجلسي کارآمد و قوي با نيروهاي سياسي تشکيل دهند. در مجمع هيئت نظارت را داريم که عملکردش تقريبا موازي با شوراي نگهبان است. در اين شرايط اگر افرادي که در مجلس ششم هم بودهاند، به مجلس يازدهم برسند، چه کاري از پيش خواهند برد؟ به نظرم قطعا ميتوانند؛ چون درحالحاضر مجلس تضعيف شده است. به قول شما يک نهاد موازي برايش درست شده و به همين دليل مجلس افت پيدا کرده است و از سوی دیگر فشارهاي مختلف و از همه مهمتر ردصلاحيتهايي مطرح است که نيروهاي توانمند نتوانند وارد مجلس شوند. اما ببينيد در همين مجلس برخي از چهرهها چقدر ميتوانند مؤثر باشند؟ حتي يک نماينده شجاع گاهي ميتواند کارهاي جدي انجام دهد و حرف مردم را بزند. تصور کنيد اقليتی شجاع و توانمند داشته باشيم که حتما ميتوانند کارهاي مهمي انجام دهند. مطلق نيست، ولي نسبي است. در مجلس نهم اگر پنج فرد توانمند داشتيم، حتما کمخطرتر بود نسبت به چيزي که اتفاق افتاد. در همين مجلس هم اگر نيروهاي توانمند که فقط دنبال منافع ملي هستند چند ده نفر بودند، حتي 10 نفر بودند، طبيعي است که ميتوانستند کارهاي مهمي انجام دهند. شرايط خطيرتري داريم؛ مثلا مدرس در مجلس چهها که نميکرد. این به آن معني نيست که مدرس يکتنه سرنوشت مجلس را رقم ميزد، اما با حضورش جلوي برخي خسارتها را ميگرفت. تعداد اگر بيشتر باشد، حتما اين کارآمدي هم بهتر خواهد بود. بهعنوان جمعبندي، ارزيابي شما از انتخابات پيشرو چيست؟ به نظرتان اجماع اصلاحطلبان به کدام سمت خواهد رفت؟ اقبال مردم و اينکه تکثر اذيتکننده شده است، چطور خواهد بود؟ پيشبينيتان از آينده چيست؟ درباره اجماع، اصلاحطلبان الان هم به اجماع نسبي رسيدهاند که کاملتر خواهد شد. در اصلاحطلبي تکنوازيهايي در دورههاي قبل هم بوده است. در انتخابات شوراي گذشته که اجماع هم بود، پنج، شش فهرست ديگر هم به نام اصلاحطلبي درآمد. چنين اتفاقاتي هميشه بوده است. درباره مشارکت مردم، به نظرم يخ مردم بهتدريج آب خواهد شد و فضاي جامعه نشاط انتخاباتي خواهد گرفت و به نظرم اصلاحطلبان در اين زمينه تلاش زيادي خواهند کرد. بیش از 50 درصد مردم شرکت خواهند کرد. مشارکت در کلانشهرها کمتر از تهران است. اما اينکه فضاي رقابت انتخاباتي چه ميشود، واقعا نميدانم؛ چون برخی رفتارها در طرف مقابل نشان داد اميدوارکننده نيست؛ مگر اينکه مشکلات جامعه آنها را به خودشان بياورد که اين روش سازنده و به نفع مردم و نظام نيست و اميدوارم تجديدنظري شود که فضاي انتخاباتي بانشاطي شکل بگيرد که این امر به نشاط مردم هم قطعا کمک خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.