آيينهاي زنده بين ما
منصور خلج. پژوهشگر و کارگردان
آيين سوگواري از جمله آيينهايي است که در ماه محرم و صفر برگزار ميشود و ريشه در باورهاي اسلام تشيع دارد که اتفاقا مرکز ثقلش هم سرزمين ماست. اين باورها طي قرنها شکل گرفته و از زمان حکومت صفويه که دين رسمي کشور ما اسلام تشيع اعلام ميشود، اين قضايا با حمايت حکومت بسط و گسترش مييابد و باعث رونق و پايهگرفتن ادبيات مذهبي ما ميشود و به مرور زمان قوام ميگيرد.
حمله حيدري (حيدرنامه) از مشهورترين حماسهسرودههاي مصنوع ادبيات پارسي اثر باذل مشهدي (درگذشته ۱۱۲۳ قمري در دهلي) است که در دوره صفويه نوشته شد. او در سرودههاي خود به شرح جنگهاي حضرت محمد بن عبدالله و علي بن ابيطالب تا قتل امام علي (ع) پرداخته است. اين حماسهها قدمت تاريخي دارد و در مسيري توأمان به وجود ميآيند و در زمان صيقل ميخورند و با فرازگرفتن در دل زمان به زمانه ما ميرسند. امروزه اين سنتهاي ديرينه به عنوان آيينهاي ايراني شناخته ميشوند که درواقع ريشه در آيينهاي اساطيري ما نيز دارند و ميشود اينها را با آيينهايي چون سووشون و ميتراييسم مقايسه كرد که به نوعي با اين نوع آميزشهاي مذهبي به حيات خود ادامه دادهاند و در حقيقت از زمان عبور کردهاند و در عصر اينترنت و رسانههاي صوتي، تصويري و مکتوب (کتاب و روزنامه) به صورت آيينهاي فراگير در اختيار ما قرار گرفتهاند. کاربرد اين اساطير و آيينها، اين بوده که فرهنگ راستين را سينه به سينه به نسلهاي ديگر منتقل کردهاند. الان اگر کتابي ميخواهيم، ميرويم و جلوي دانشگاه ميخريم و بعد ميخوانيم اما در گذشته اينطور نبوده و همين آيينها فرهنگساز بوده و باعث انتقال آن به نسلهاي ديگر شدهاند. اجراي اين آيينها به طور زنده باعث ميشد مردم باورهايشان را که ريشه در نيروهاي برآمده از طبيعت دارد، زنده نگه دارند. اينها مانع از بروز خشم طبيعت ميشدهاند و به گونهاي دفع بلا و مصيبت ميکردهاند. در يونان باستان هم ديونيوس، مراسم قربانيکردن بود که از دل آن هنر نمايش شکل گرفته است. جنبه ديگر اين آيينها وجه سرگرمکننده آنهاست و براي همين مردم آن را باشکوه برگزار ميکنند. سوگواري ماه محرم و صفر و مراسم عزاداري تاسوعا و عاشورا و 28 صفر به طور بسيار فراگير در کل کشورمان برگزار ميشود که همه اينها نشاندهنده باورها و اعتقادات مردم است و درواقع همدردي ميکند با واقعهاي که در سال 61 هجري در کربلا اتفاق افتاده و اين اتفاق شيعي است که جزء فرهنگ ما ايرانيهاست که نه فقط آيين مذهبي است که به نوعي آيين ملي هم هست و همانند بسياري از آيينهاي ديگر ايراني در قاموس طبيعت اين اقليم جا افتاده و به جهان خود ادامه ميدهد و هر يک در زمان خود عملي ميشوند و در پي قرنها همچنان آنها را نگه داشتهايم چنانچه نوروز آيين تاريخي نيست بلکه برآمده از اساطيري چون جمشيدشاه است و از زمان گذشته و هنوز هم بين ما به رسميت شناخته ميشود. در سالهاي پيش از انقلاب تعزيه ممنوع شده بود و ما در سالهاي 52 و 53 براي ديدن تعزيه بايد به نطنز ميرفتيم و به دليل سياستهاي رژيم شاه بايد در روستاهاي دورافتاده آن را ميديديم و اما بعد از انقلاب هنوز هم با ديده ترديد به تعزيه نگاه ميکردند اما اين فرصتي بود که دوباره باورهاي مردمي رشد کنند و امروز در هر شهر و روستايي ميبينيم که در هر کوچه و خيابان داربست ميزنند و مراسم سوگواري براي امام حسين (ع) برگزار ميکنند. چنانچه در اين سالها راهپيماييهاي اربعين از ايران به سمت عراق و کربلا با حضور ميليوني مردم برگزار ميشود که گرچه سابقه تاريخي دارد اما ميتوان گفت يک آيين کاملا امروزي است. اين روزها نيز که مصادف با شهادت امام رضا، امام حسن مجتبي و رحلت رسول اکرم است، اين مراسم آييني سوگواري برگزار ميشود و فقط مختص به شهر مقدس مشهد نيست بلکه در تهران نيز مردم نذري پخش ميکنند. اين روزها ميبينيم که علاوه بر راهپيماييها و سوگوارهايها شاهد اجراي تعزيه در تئاتر شهر و تالار محراب و برخي از بوستانهاي تهران هستيم که اينها دلالت بر رشد و گسترش مراسم سوگواري ميکند. حتي اين روزها با توجه به توسعه دستگاههاي الکترونيکي و ديجيتالي شاهد رشد و مدرنشدن برگزاري مراسم سوگواري هستيم و در اين مراسم ميبينيم طبلهاي بزرگ و آلات موسيقي مدرن به کار ميرود که نسلهاي جوانتر از آن استقبال ميکنند و البته شايد برخي از مردم بهويژه در دهات همچنان به همان شيوه ساده و رسمي برگزاري سوگواري معتقد باشند و کمتر از اين وسايل مدرن استفاده کنند اما روح زمان همه چيز را در اختيار ما قرار ميدهد که شکل برگزاري آيينها را به دور از تعصبات بيدليل بهروز و کارآمد کنيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.