|

رمان، تمدن و هويت

سيدحميدرضا مهاجراني: «قلم را دانايان مشاطه ملک خوانند و سفير دل و سخن تا بي‌قلم بُوَد چون جانِ بي‌کالبد بُوَد. چون به قلم باز بسته شود با کالبد گردد و هميشه بماند. دين ايزد جل ذکره که به‌پاي مي‌بُوَد و مملکت که بر ملک نظام مي‌گيرد، به قلم مي‌گيرد...» (نوروزنامه). جامعه بدون ادبيات و رمان و شعر، جامعه‌ای بي‌تمدن است. بي‌بهره از حساسيت و خالي از احساس، ناپخته در سخن‌گفتن، جاهل، غريزي، خامکار، دل‌مشغول به شور و شر عشق‌هاي دروغين و فريب‌خورده با حقايق باژگونه. امام علي که بحق مي‌توان از او به‌عنوان نماد خرد ناب بشري تعبير كرد؛ خداوندگار قلم در نهج‌البلاغه، خداوندگار انسان‌سازي و انسان‌پروري در محيط خانه و خانواده، خداوندگار وفا در کنار پيامبر، خداوندگار شجاعت در عرصه پيکار و نبرد، خداوندگار عدالت در قضاوت و خداوندگار شهادت در محراب در سه مورد در سرزمين حکمت‌خيز و سحرانگيز «نهج‌البلاغه» چنين جامعه‌اي را به تصوير کشيده و اين کابوس عبوس و عبث را ترسيم كرده است: در بخشي از خطبه هفدهم که فرموده چنين جامعه‌اي مردمش در ناداني مي‌زيند و در گمراهي و بي‌هويتي مي‌ميرند که از دست چنين مردمي به خدا شکايت برده است. دوم در خطبه صدوچهل‌وهفتم که فرموده در چنين جامعه‌اي معروف منکر شده و منکر معروف، حق در خفا جهيده و باطل نمود و نمادي شامل يافته و کتاب نويسندگان و کتاب‌شناسان فراموش شده، مطرود، به تبعيد رفته و آوارگاني شده‌اند که هيچ پناه‌دهنده‌اي به آنها پناه نمي‌دهد. سوم در خطبه هشتادم که چنين جامعه‌اي را کاملا حيواني و مطلقا غريزي مي‌داند. جامعه‌اي که انديشه و سخن و قلم در آن هيچ جايگاه و وجاهتي ندارد. از نظر علي(ع) هيچ ردپايي از حضور انسان و انديشه و ادب در اين جامعه وجود ندارد و از آن ابدا تعبير يک جامعه انساني نمي‌کند. بي‌ترديد چنين جامعه‌اي که آکنده از غياب انساني و ويراني است، پليدترين ويژگي‌هايش فراموش‌کردن هويت است. چنين جامعه‌اي که از ادبيات که نماد هويتش است، فاصله بگيرد پا به مرحله‌اي مي‌گذارد که برابري با قدرت را در توان خود نمي‌بيند، اميد برابري با آن هم ندارد. در چنين کوراني است که در فرومايگان سازشي دروني رخ مي‌دهد و اين سازش راهي به ستايش مي‌يابد. در اين ميان اين اديبان و رمان‌نويسان‌اند که همواره ايستاده باقي مي‌مانند و از اندک بودن خود واهمه ندارند. مرداني که به پايه‌ای از تعالي دست يافته‌اند که ديگر هيچ تمنايي براي «منِ» خويش ندارند و در اوج اين بي‌تمنايي است که ملکوت آسمان و بهشت جاودان را از آن خود مي‌کنند. راوياني که «قصه‌هايشان از نوادري و نکته‌اي و عبرتي خالي نيست». وجودِ طلايي رمان‌نويس در يک جامعه باعث غبار‌زدايي از چهره ادبيات به قصد زنده‌نگه‌داشتن هويت مي‌شود، هويت ملي از يک سو و هويت انساني از سوي ديگر و از «آدم» که يک «بودن» است «انسان» که يک «شدن» است مي‌سازد! و اين بزرگ‌ترين مأموريت رمان‌نويس به‌عنوان نوازنده کلمه و باغبان واژه است. اين، هم به آن دليل است که رمان از جايگاه ويژه و قداستي ناب برخوردار است و هم به آن دليل که رمان سرشار از حقايق گمشده‌اي است که عقل‌ها و جان‌ها از پي‌اش مي‌گردند و هم به آن سبب که رمان‌نويس زبان ملت است و مردم. علامه محمدتقي جعفري مي‌فرمايند: «رمان‌نويسي چون لِف تالستوي 80 سال عمر نکرد بلکه 80 سال حضوري داشت عزيز در عرصه جهادي مقدس». رمان‌نويس انسان مشتاق و بي‌تابي است که پا را از واقعيت فراتر مي‌گذارد و تنها خود را در حصار اومانيست نگه نمي‌دارد، بلکه به درک عميق روابط و مضامين حاکم بر جامعه مي‌رسد و به جايي مي‌رسد که بار سنگين زمين را مانند اطلس بر گرده خويش تحمل مي‌کند، چون او در قصه‌اي که مي‌سرايد از زبان ملت خود سخن مي‌گويد. او در روايات خود از آلامي سخن مي‌گويد که بر جان و روح مردم تزريق ‌شده و با رواياتش مرهمي مي‌گذارد بر آن دردها تا شفاي جان و راحت روح شود، همان‌گونه که مولانا جلال‌الدين فرمود: بازگو تا قصه درمان‌ها شـود/ باز گو تا راحت جان‌ها شود بازگو کز ظلم آن استم‌نما/ صد هزاران زخم دارد جان ما

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.