نا-سفرنامه-۲
برلين، مجاور قبرستان محلي
نغمه ثميني. نويسنده
مشخصاتش را در کتابچه توريستي برلين پيدا ميکنم. يک ساعت است همينطوري دارم ورق ورق ورق ميزنم و ميان نامه موزهها و محلههاي ديدني و قديمي شهر سرگردانم. نويسنده برلينشناس کتاب به برخي از جاها چهار ستاره داده و اين يعني «شما حتما بايد اينجا را ببينيد». پس از چهارستارهايها، در طيفي از سه تا صفر ستاره، ارزش ديدن بقيه جاها معلوم ميشود. من قرار است تنها سه، چهار روز در برلين بمانم و بنا به پيشنهاد کتاب راهنما همين چهارستارهايها را ببينم، خيلي هنر کردهام. البته که ميدانم پيشنهادهاي اين کتاب براي فرارفتن از وضعيت توريستي و دريافت روح و عصاره شهر کافي نيست. ميدانم که جز با پرسهزدن و گمشدن، به تمام معنا گمشدن در کوچه و خيابانها، نميشود روح هيچ شهري را در جهان بلعيد، آن هم شهري مثل برلين با آنهمه گذشته و تاريخ و عذاب و عذابوجداني که پس از اينهمه سال با خود حمل ميکند.
شب پيش در اولين غروب حضورم در برلين، پيش از رجوع به کتاب راهنما و در يکي از همين پرسههاي بيهدف، تئاتر برلينز آنسامبل را کشف کردهام و معجزهآسا بليت اجرائي از رابرت ويلسون دستم آمده و ناباورانه به اجراي اپراي سهپولي نشستهام، در يکي از غريبترين اشکال اجرائياش. برشت اگر ميديد که ويلسون ايده بيگانهسازي را تا کجا پيش برده و مرزها را چطور درنورديده و چگونه از يک ايده «ايدئولوژيک» يکجور بازي زيباييشناسانه بينظير بيرون کشيده، حتما در رويارويي مستقيمش با ارسطو دچار ترديد جديتري ميشد؛ بسيار جديتر از آنچه در اثر پايان عمرش، گاليله به نمايش ميگذارد. کتاب راهنما را بارها ورق ميزنم. نقشه پهن است و دارم فکر ميکنم چطور چهارستارهها را که تعدادشان کم هم نيست، کنار هم بچينم که به همه برسم. برلين پهن و گسترده است و از آن دست شهرهايي که مثل تهران ميتواند تمام زمان آدم را در رفتوآمد و متروسواري صرف کند. در همين ورقزدنهاست که ناگهان در ميان نام موزههاي بزرگ، مکاني تکستارهاي نظرم را به خود جلب ميکند. ميتوانستم هرگز نبينمش و اصلا توجهي نکنم. ظاهرا آنقدر بياهميت است که حتي دوست ساکن برلينم که تئاتري نيست، اما اهل هنر هست هم به من پيشنهادش نميکند. در ميان نام موزههاي بزرگ و جاهاي ديدني چهارستاره، خيلي ظريف نوشته شده: «خانه برشت». مؤلف کتاب زيرش توضيح داده که اينجا خانه برشت بوده پس از بازگشت از تبعيد و اقامت در برلين شرقي. نه توضيح بيشتري وجود دارد و نه هيچجور نگاه و نظر، ساعتهاي بازديد يا چيزي از اين دست. تنها يک نشاني و همين. به ياد حضور پرطمطراق خانه گوته ميافتم در فرانکفورت يا خانه هوگو در پاريس يا خانه شکسپير در استراتفورد و فکر ميکنم اين شکل معرفي خانه برشت کمي عجيب است. نقشهبهدست و کولهبهپشت در شمايل حقيقي يک توريست راهي شهر ميشوم. اول يکي، دوتا از آن چهارستارهايهاي واجب، اما هرجا که ميروم فکروذکرم خانه برشت است. سر آخر راه ميافتم به سمت نشاني. خياباني عريضوطويل را پياده ميروم و دنبال پلاک ميگردم. عجيب است اما انگار پلاکي که در کتاب راهنما نوشته شده، به قبرستاني محلي تعلق دارد. آيا اين شوخي نويسنده کتاب است؟ باور ميکنم که بازيچه دست مؤلف کتاب راهنما شدهام و منظور او از خانه برشت، خانه ابدياش بوده باشد. سرتا پاي قبرستان را ميروم و ميآيم، اما نشاني از نام برشت روي قبرها پيدا نميکنم. شايد من خيلي خستهام و سرما که به عمق استخوانم نفوذ کرده نميگذارد دقيق باشم. هرچه هست، نااميد و خسته روح مؤلف کتاب راهنما را لعنتکنان، از قبرستان بيرون ميآيم و راه ميافتم. اما هنوز چند قدم نرفته، بازميگردم. در دالاني کنار قبرستان، همان شماره پلاک روي در و ديواري حک شده است. داخل ميشوم. عين يک کوچه خصوصي است، با ورودي باريکي که هربار که گذر کردهام، نديدهامش. دري باز است. از راهپله بالا ميروم. به نظرم طبقه دوم است که مقابل در آپارتماني نوشته شده: «خانه برشت». ناباورانه و خوشحال نگاه ميکنم. زنگ ميزنم کسي در را باز نميکند. تازه متوجه ميشوم که کناري ساعتهايي حک شده: در فاصلههاي زماني دو، سه ساعت يکبار ظاهرا در آپارتمان باز ميشود و بازديدکنندگان را به داخل ميپذيرد. بايد صبر کنم و صبر ميکنم. از سرما و باران و خستگي و کنجکاوي به کافهاي همان نزديکي پناه ميبرم. باز که ميگردم، تنها کمي زودتر از موعد است. احساس عجيبي است. فکر ميکنم برشت صدايم کرده و به ياد ميآورم که در همان بدو ورود به هنرهاي زيبا چطور با ساختار غيرمعمول و آزاد و جسورانه آثار برشت اغوا شدهام. «آنکه گفت آري آنکه گفت نه» که با مفهوم اپيزود، بازي غريبي ميکند: دو اپيزود که دستکم 70 درصد مثل هم هستند، اما در همان 30 درصد تفاوت کار خودشان را ميکنند: کسي بر اساس سنت آري ميگويد و آريگوست و کسي ديگر بر اساس درک و تفسيرش از لحظه نه ميگويد و ميتواند سنت را دگرگون کند. صحنهها آزادانه در هر دو اپيزود عوض ميشوند و آدمها آزادانه سفر ميکنند؛ درست شبيه نمايشهاي شرقي که برشت بسيار وامدار آنهاست... يا ترس و نکبت رايش سوم که بر اساس يک موضوع مرکزي داستانکهاي گيرا و مؤثر را کنار هم نهاده يا «آدم آدم است» با آن فانتزي افسارگسيخته و ساختار سيالش... يادم ميآيد همان سال اول دانشکده با خواندن برشت از اينهمه امکان بيانتها که ساختمان نمايشنامه ميتوانست جلوي پاي آدم بگذارد بهتزده شده بودم؛ هنوز هم فکر ميکنم آنچه امروز از برشت باقي مانده، نه ايدئولوژي مستتر در آثارش که ساختمان نمايشنامههايش است. تاريخ با ايدئولوژي او بازيهاي غريبي کرده و برشت زنده نبود که ببيند آلمان شرقي محبوبش به کجا ميرسد و چطور نميتواند در برابر خواست مردمش - و البته خواست جهاني- مقاومت کند. اما آنچه در آثار برشت کهنه نميشود فارغ از فکرهاي مستتر در آنها، ترکيب حيرتآوري است که او از ساختارهاي شرقي و سنت تئاتر اکسپرسيونيسم آلماني ميسازد. قيام او عليه ارسطو امروز البته حرکتي راديکاليستي در تئاتر به نظر ميرسد. اما ساختارهاي غالب تئاتر ارسطويي آنقدر قهار و قدرتمندند و آنقدر سرسختانه خرخره تاريخ تئاتر را چسبيدهاند که براي يک تنها جنگيدن در برابرشان برشت بايد هم راديکال ميبوده. سر ساعت سه بازميگردم و از آن راهروي تنگ و باريک بالا ميروم و مقابل در آپارتمان ميايستم و زنگ ميزنم. هيچ صدايي نيست. فکر ميکنم همه چيز بهاصطلاح سر کاري است و آماده برگشتنم که صداي پايي به گوش ميرسد و کمي بعد... در که گشوده ميشود، دختري جوان و خوشرو پشت در است و با انگليسي سليسي ميپرسد: «براي ديدن خانه برشت آمديد؟» دقيقا براي همين آنجا هستم! «تنها هستيد؟» تک و تنها! «کمي صبر ميکنم تا سر ساعت چهار و اگر کسي نيامد، تور شروع ميشود». کمي صبر ميکنم در همان راه پله تا سر ساعت چهار و کسي نميآيد. دارم از هيجان ميميرم. فکر اينکه واقعا اينجا زماني خانه برشت بوده است و من در همان راه پلهاي ايستادهام که او زماني در آن تردد داشته، به وجدم آورده است. در دوباره باز ميشود و دختر جوان دعوتم ميکند داخل و تند تند توضيح ميدهد که: «لطفا به هيچ چيز دست نزنيد. همه چيز درست همانطوري نگهداري شده که آقاي برشت چيده بوده است. هيچ چيز حتي جاي کاغذها و روزنامهها تغيير نکرده. اينجا خانهاي است که برشت در آن فوت کرده است. بنابراين شما ميتوانيد نشانههاي آخرين روزهاي زندگياش را درست همانجور که بوده است، ببينيد». بعد ميافتد جلو و شروع ميکند با همان شتاب توضيحدادن؛ درست مثل يک راهنماي تور کارکشته. آخرين خانه برشت به شکلي باورنکردني، کوچک و در واقع از يک نشيمن و يک اتاق خواب کوچک تشکیل شده است. ديوار اتاق نشيمن تا سقف کتابخانه است و کنارش ميزي که رويش همچنان کتابها گشوده و نامرتب روي کاغذها قرار گرفتهاند. دور و اطراف اتاق مبلها و نيمکتهايي ساده براي میهمانهاست و پنجرههايي که به حياط کوچک پشت خانه باز ميشوند اگر درست يادم باشد، منظري هم به چشمانداز قبرستان دارند. راهنماي جوانم توضيح ميدهد که آقاي برشت روزهاي پاياني عمرش را بيشتر اينجا با دوستان و بهاصطلاح همپالکيهايش ميگذراند و اينکه اگر چه اين آپارتمان کوچک است اما در قياس با استانداردهاي آلمان شرقي، آپارتمان قابل قبولي محسوب ميشود. برشت را نشسته پشت ميزش مجسم ميکنم احتمالا پيپ در دست، احاطه در ميان دوستانش که دارد از تجريبات سختش در جريان دادگاههاي تفتيش عقايد آمريکا حرف ميزند - که براي ساکنان برلين شرقي آن روزگار ميتوانسته بحث جالب و تسکيندهندهاي باشد - و احتمالا ميگويد کل جريان برايش به حضور در يک نمايش ميمانسته است؛ درست مثل گاليله در نمايش گاليله که دادگاه تفتيش عقايد را با سرخوشي يک بازيگر تئاتر پشت سر ميگذارد. چقدر کلمه در اين اتاق ردوبدل شده است. چقدر فکر! چقدر ايدههاي بر زباننيامده يا آمده در حافظه روشن اين اتاق وجود دارد. مردگان قبرستان مجاور، در مجاورت آقاي برشت چطور کمکم از تئاتر بورژوا متنفر شدهاند و به تئاتر اپيک روي آوردهاند! نمايش شب جمعهشان بعد از همسايگي آقاي برشت بايد ديدني و مملو از بيگانهسازي و مونولوگهايي رو به تماشاگر و فانتزي غريب جنونآميز باشد. اما انرژي غريب اين خانه نه در اتاق نشيمن که در اتاق خواب نهفته است؛ تختي يکنفره و بسيار باريک. مثل تختهاي مسافرخانههاي کوچک و سر راهي با يک روتختي مرتب آبي (درست يادم هست؟!) و البته کنار تخت پاتختي کوچکي که رويش روزنامهاي است. تاريخ روزنامه به آخرين روز زندگي برتولت برشت برميگردد. تاريخ روزنامه سالروز مرگ برشت را بازميتاباند و آخرين روزنامهاي است که برشت آن را گرفته، ورق زده، تا کرده و کنار تختش گذاشته است. روزنامه جادوييترين عنصر اين خانه است. همه عناصر ديگر در سايهروشني محو و دلپذير از تاريخ و خاطره گم شدهاند. اما اين روزنامه مستقيم ما را به روزي مشخص و تاريخي قاطع میبرد و تصويري زنده و واضح را در ذهن شکل ميدهد؛ از برشت که اينجا خوابيده، عينک گرد تهاستکاني بر چشم، دارد اخبار برلين شرقي را ميخواند و لابد فکر ميکند مدينه فاضلهاش سرآخر ساخته شد... يا که فکر ميکند اينجا روي زمين مدينه فاضله ممکن نيست و شايد همين فکر به قلبش فرمان ميدهد سکته کند و بايستد پيش از آنکه بخواهد با انتهاي جنايتهاي برلين شرقي روبهرو شود. از ميان همه روزنامههاي همزاد که در همان تاريخ منتشر شدهاند، تنها همين يکي شانس اين را داشته که به پاتختي کناري تخت آقاي برشت راه پيدا کند و همانجا بماند... تا سالها همانجا بماند. طبقه پايين اين آپارتمان خانه هلنا وايگل بوده است. راهنما توضيح ميدهد که خانم وايگل و آقاي برشت در اواخر عمر آبشان در يک جوي نميرفته است و بنابراين خانم وايگل طبقه پايين زندگي ميکرده و آقاي برشت طبقه بالا. وقتي حتي اين دو تا همرزم و همکار در سنين پيري با هم کنار نميآمدهاند، از بقيه چه انتظاري ميتوان داشت؟! دختر جوان با شوخطبعي ميگويد برشت بداخلاق و بهانهگير و زاهدمسلک بوده، در حالي که وايگل سرحال و اهل معاشرتهاي مفرح و بريز و بپاش و خوشباشي در حدي که سن و فضاي زندگياش اجازه ميداده، بوده است. خانه هلنا وايگل هم دقيقا بازتاب همين روحيهاي است که او ميگويد. مبل و صندليها شادتر و لوکسترند و آن فضاي آبي خاکستري بالا جاي خودش را به فضايي زندهتر و روشنتر داده است؛ با گلدانهايي سبز کنار پنجرههايي با پردههايي مجلل. از همه جالبتر اتاق خواب هلنا وايگل با شيشههاي عطرش روي ميز توالت، لباسهاي خوشرنگ و خوشدوخت و اندکي اشرافياش آويخته در کمد است. از روزنامه خبري نيست ولي کنار تختش روفرشيهاي صورتيرنگ منجوقدوزيشده (درست يادم مانده؟) است که گويا آخرين روفرشي خانم وايگل بوده. تصوير هلناي اين خانه و تصوير هلناي روي صحنه در نقش ننهدلاور سخت بر هم منطبق ميشوند و اين ثابت ميکند خانم وايگل چه بازيگر قهاري بوده است و چطور ميتوانسته تصور برشت را از واقعيت تلخ زنانه تجسم بخشد. راهنماي جوان توضيح ميدهد که هلنا وايگل به هر حال يک بانوي بازيگر بوده و حتي در آلمان شرقي خانمي در موقعيت او نميتوانسته است به همان نوع زندگي زاهدانه برشت اقتدا کند و بعد البته تاريخ هم ثابت ميکند آن جنس زندگي را نميشود مثل نسخه براي همه ابناي بشر پيچيد: يک روز که آدم فراموشش نميکند، ديوار برلين فرو ميريزد. تور تکنفره پايان يافته است و من تنها به خيابان آغشته به غروب باز ميگردم و باز مستقيم به همان قبرستان ميروم؛ هزار فکر و خيال، ايده صد جور نمايشنامه که هيچ کدام را نخواهم نوشت. حسرت خانه نويسندگان ايراني که هيچ وقت موزه نميشوند. توقع زيادي است! همين که قبرشان شکسته نشود، کافي است... و باز فکر برشت و همه آنچه براي تاريخ تئاتر به جاي گذاشته است. من اگر جاي نويسنده کتاب راهنما بودم، به اين خانه پنج ستاره ميدادم. پس از تحرير: اين نوشته دارد خاطره چند سال و چند ماه پيش از اين را بازسازي ميکند، بنابراين ممکن است در جزئيات گوشههايي زاده تخيل من باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.