|

كوتسي و داستايفسكي

تاريخ و زندگي شخصي

شرق: «حالا وقت آن است كه خودش را روي قبر بيندازد. اما همين‌طور يكباره كه نمي‌شود. اين بريده خاك بيش از حد غريب است و هيچ احساسي را در وجود او بيدار نمي‌كند. گذشته از اين، به اين سلسله دستان اعتماد ندارد. به اين دستان لابد بي‌اعتنايي كه اعضاي پسرش را در خاك كرده‌اند، آن‌گاه كه او چون گوسفندي بي‌خبر هنوز در درسدن بود. او هنوز مهياي نشستن در قطار تقدير نيست، ‌قطاري كه او را از خاطره هنوز زنده پسر به نام او در گواهي فوت مي‌رساند و از آنجا به شماره روي صليب. با خودش مي‌گويد موقت: هيچ عددي نهايي نيست، همه موقتند». اين بخشي از رمان «استاد پترزبورگ» جي‌. ام. كوتسي است كه به‌تازگي با ترجمه محمدرضا ترك‌تتاري در نشر ماهي منتشر شده است. جان ماكسول كوتسي، از نويسندگان معاصري است كه در سال 1940 در آفريقاي جنوبي متولد شد. پدر و مادر او هلندي‌تبار بودند اما او در آفريقا متولد شد و كودكي و نوجواني‌اش در كيپ‌تاون گذشت. پس از اين مدتي را در لندن گذراند و بعد تحصيلات دانشگاهي‌اش را در دانشگاه تگزاس ايالات متحده گذراند و مدرك دكتراي ادبياتش را از همين دانشگاه گرفت. كوتسي اولين رمانش را با نام «سرزمين‌هاي گرگ و ميش» در سال 1974 نوشت و از آن زمان تا امروز آثار زيادي منتشر كرده كه اغلب با اقبال روبه‌رو شده‌اند. او اولين نويسنده‌اي است كه دوبار برنده جايزه بوكر شده است. «زندگي و زمانه مايكل كي» و «رسوايي» دو اثري هستند كه به ترتيب در سال‌هاي 1983 و 1999 برنده بوكر شده‌اند. كوتسي در سال 2003 نيز برنده جايزه نوبل ادبي شد. «استاد پترزبورگ» در سال 1944 به چاپ رسيد و كوتسي به‌ خاطر اين رمان جايزه بين‌المللي آيريش تايمز را به دست آورد. كوتسي در اين رمان هم به تاريخ توجه دارد و هم به زندگي شخصي‌اش. در ترجمه فارسي رمان مطلبي از سپاس ريوندي به ضميمه كتاب منتشر شده و در بخشي از اين مطلب درباره دليل نوشتن اين اثر آمده: «پسر بيست‌وسه‌ساله كوتسي به نحو مشكوكي از ارتفاع سقوط كرد و جان باخت و اين كتاب در نهايت پاسخي ادبي است كه نويسنده به اين بخش از تاريخچه حيات خود مي‌دهد. به گفته شيلا كلر، ظاهرا كوتسي مي‌خواست با اين مسئله روبه‌رو شود. مي‌خواست داستاني با سويه‌هاي مشخصا اتوبيوگرافيك درباره پدري بنويسد كه پسرش را از دست داده است. اما واقعيت فقدان چنان رنج‌بار و چنان سوزاننده بود كه او نمي‌توانست آن را لمس كند. به‌اين‌ترتيب، تصميم گرفت دست‌پوشي فراهم كند تا بتواند به اين شيء يا خلأ سوزان دست بزند. همان‌طوركه گوته با وسوسه نابودكردن خود دست‌به‌گريبان بود و سانچو پانزاي كافكا با ديو درون خود، كوتسي هم خلأيي هولناك در وجود خود مي‌ديد و ادبیات و مشخصا رمان را راهي براي هماوردي با آن مي‌دانست. او به يك واسطه نياز داشت، به پدري ديگر و نويسنده‌اي ديگر تا سر فقدان را در حديث ديگران بيان كند. به اين منظور بود كه او داستايفسكي را انتخاب كرد». كوتسي در روايتش به سراغ داستايفسكي در سال 1869 رفته و در ماجراي رمان داستايفسكي از ترس طلبكاران، پنهاني و با گذرنامه جعلي از درسدن به پترزبورگ برگشته است. او همسر دوم و بچه‌هايش را آنجا گذاشته و به تنهايي آمده تا به ماجراي مشكوك مرگ ناپسري‌اش از زن اولش رسيدگي كند. در متن پاياني كتاب درباره اينكه چرا حوادث رمان كوتسي در سال 1869 اتفاق مي‌افتد به اين نكته اشاره شده كه كوتسي با «استاد بزرگ» در پي فراهم‌آوردن يك «مادر قصه» براي «شياطين» داستايفسكي بوده است؛ يعني اثري كه در سال 1871 به چاپ رسيد: «در انتهاي كتاب، در فصلي به نام استاوروگين (قهرمان رمان شياطين)، ما داستايفسكي را مي‌بينيم كه تصميم به نوشتن رمان تازه‌اي مي‌گيرد. كوتسي حتي متهورانه خود را جاي استاد بزرگ مي‌گذارد و دو سه بندي از زبان او مي‌نويسد. اين دو سه بند مشخصا به فصلي از شياطين اختصاص دارد كه تيغ سانسور آن را بريد و در زمان حيات نويسنده هرگز در كتاب نيامد: نزد تيخون، يعني فصلي كه استاوروگين نزد پير مرشد طريقتي، درواقع قديسي معاصر، مي‌رود تا نوشته خود را به او بدهد و نظر پير را جويا شود». خواننده‌اي كه با زندگي‌نامه داستايفسكي آشنا است، عناصر تاريخي و مشهور زيادي را در رمان كوتسي مي‌بيند: «ابتلاي او به صرع، كشاكش دائمش با تنگدستي، نامه‌نگاري‌هاي التماس‌آميز و التجا بردن‌هايش به آپولون مايكوف و فلاني و بهماني براي آنكه پولي قرض بگيرد، انواع و اقسام وسواس‌هاي فكري او، گرايش اغماض‌ناپذيرش به جنس مخالف و حساسيت به‌خصوصش به دختران نوجوان». در روايت كوتسي عناصري آشنا از آثار داستايفسكي هم ديده مي‌شود: «سؤالات جهت‌دار ماكسيمف، بازپرس پرونده قتل (احتمالي) پاول عيسايف، در يكي دو ديدارش با داستايفسكي مشخصا تنگ‌شدن حلقه پليس به گرد راسكولنيكف در جنايت و مكافات را به ياد خواننده مي‌آورد؛ در رمان نيمه‌كاره‌اي كه از پاول عيسايف جوانمرگ باقي مانده، پيرمرد ملاك انگل‌صفتي به نام كارامزين (يادآور كارامازوف و نيز آليناي رباخوار جنايت و مكافات) به دست جواني انقلابي و عاشق‌پيشه‌اي به قتل مي‌رسد؛‌ درون‌بيني‌ها و واكاوي‌هاي بيمارگونه و روانفرساي داستايفسكي در كتاب شخصيت راوي يادداشت‌هاي زيرزميني را نيز به ذهن متبادر مي‌كند و...». در بخش ديگري از رمان مي‌خوانيم: «تمايلي به صحبت‌كردن درباره پسرش ندارد. به شنيدن از او بله، سخت علاقه‌مند است، اما به حرف زدن نه. طبق تقويم، ده روز از مرگ پاول گذشته است. هرروز كه مي‌گذرد، خاطرات پاول، معلق در هوا همچون برگ‌هاي خزان‌زده، بر گل‌ولای مي‌افتند، يا اسير چنگال باد شده و روانه آسمان تابناك مي‌شوند. تنها مي‌خواهد خاطرات را گردآورد و از آنها محافظت كند. هركس ديگري جز او بود به روال مرسوم چنگ مي‌انداخت، به سوگ و فراموشي. مي‌گويند اگر فراموشي نبود، زودا كه زمين به كتابخانه‌اي عظيم بدل می‌شد و بس. اما فكر فراموش‌شدن پاول كافيست تا آتش به جان او بيفتد و او را به نره‌گاوي پير و پرخاشجو بدل كند، غضبناك و خطرناك».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.