نظام حقوقي و سلوک نبوي
صالح نقرهکار- وکيل دادگستري
1- اصل چهارم قانون اساسي ايران ناظر بر حکومت قانون تحت لواي موازين اسلامي است. هرچند همه اصول قانون اساسي از حيث ارزش حقوقي يکساناند، اين اصل بيگمان مبناييترين زيرساخت رژيم حقوقي ما بهشمار ميرود. آنجا که تأكيد دارد کليه قوانين و مقررات مدني، جزائي، مالي، اقتصادي، اداري، فرهنگي، نظامي، سياسي و غير اينها بايد براساس موازين اسلامي باشد. اين اصل بر اطلاق يا عموم همه اصول قانون اساسي و قوانين و مقررات ديگر حاكم است. 2- سؤال مهم اين است اسلام مورد اشاره مقنن اساسي کدام قرائت از اسلام است. نظام حقوقي ما بايد از چه قاموسي تبعيت کند تا اصل چهارم قانون اساسي پاس داشته شود. 3- هيچ سيمايي بالاتر از نبي اکرم نميتواند حقيقت دين اسلام را براي نظام حقوقي ما روشنگري کند. حال که در آستانه رحلت آن يگانه دوران قرار داريم، ميتوان بررسي کرد نظام حقوقيای که بايد بر پايه اخلاق و عدالت و سنت نبوي شکل بگيرد چگونه است. تابلوي تابان انساندوستي و مداراورزي و کمالطلبي او چشمهاي بيتاب عدالتپسند را متوجه پيام غار حرا کرده و نقشههاي ابليسيان را نقش بر آب ميکند. شبپرهها را رسوا کرده و تمامقد، انسانيت انسان را برملا ميکند. منطق رواداري نبي نيکآيينمان آنقدر مشعشع است که شامههاي دون متعارف نيز درک ميکنند که تار و پود آن را با رحمت و مهرباني سرشتهاند. تا بدانجا که اويس قرني يمني و سلمان فارسي و بلال حبشي و صهيب رومي را جملگي در سفينه دل خويش مينشاند و بالا بلندها را از قلوب شايق، فتحالفتوح ميکند. 4. نظام حقوقي که اين انسان دوستي را درک کند ميتواند نبي رحمت را نمايندگي کند؛ شاهديم که جريانات مرتجع در جغرافياي جهان اسلام با مغزهاي رشد نيافته و پندارهاي وهمآلود با قرائتهاي ابزاري و برداشتهاي بازاري، بنگاه غضبافزايي پخش ميکنند و اسلامهراسي را با غلبه بخشي بر تلقيهاي خشونتمدارانه و قياسهاي معالفارق با عصر نزول دامن ميزنند. به قول علامه اقبال لاهوري: تا کجا بي غيرت دين زيستن، اي مسلمان مردن است اين زيستن، مرد حق باز آفريند خويش را، جز به نور حق نبيند خويش را، بر عيار مصطفي خود را زند، تا جهان ديگري پيدا کند. 5- در رساترين تصوير، کتاب شريف سننالنبي، اثر گرانقدر علامه طباطبايي (ره)، سيماي تابناک نبي(ص) چنين به تصوير کشيده شده است: با فروتني با مردم سخن ميگفت. در دوستي چنان بود که هرکس فکر ميکرد با او از همه نزديکتر است. هميشه در سلامکردن پيشقدم بود. با بچهها به نهايت لطف رفتار ميکرد. حتي در سلامدادن به کودکان گوي سبقت ميربود. در جمع جاي خاصي براي خود قائل نبود. اولين جايي که ميرسيد مينشست. هميشه لبخند بر لبانش نقش بسته بود. ديگران را بر خود مقدم ميدانست. از سرکشي و عيادت، حتي به بدگويانش دريغ نميکرد. ماجراي پيرزن يهودي که هر روز شکمبه گوسفند بر سر او ميريخت و پس از چند روز غيبت ناشي از مريضي پيامبر به ديدنش ميرود و ميفرمايد چند روزي نيامدي و نگرانت شدم. قاتل ددمنش حمزه سيدالشهدا هم از دايره شمول عالمگير رحمت رحماني او خارج نشد. درحاليکه نبي عاشقانه عموی شهيدش را دوست ميداشت اما با بخشش او، سخا را معنا کرد. 6- تحقيقا اخلاق حوزهاي فراتر از حقوق دارد و شأن آن اجل از ضوابط موضوعه است. کف منش نبياکرم حقوق بشر و سقف آن اخلاق است. در اتفاقات دوران حضرت دقت کنيد: روزي که همه منتظر تسويهحساب جانانه کفار ظالم قريش بودند، فتح مکه را نه روز «اليوم يوم الملحمه» که نقش جاودان «اليوم يوم المرحمه» رقم ميزند. چهره پاکش را وقتي در آخرين روزهاي حيات از مردم طلب عفو ميکند و استدعا دارد «هرکس حقي بر گرده من دارد يا ببخشايد يا بستاند»، در نظر آوريد. آن زمان که جسم خود را براي قصاص ضربهاي که ناآگاه بر پيکر فردي زده بوده عرضه ميکند. مجسم کنيد! پيامبري که خدا او را نهيب ميزند گويا از شدت غصه تمرد امت، ميخواهد نفس پاکت قالب تهي کند «لعلک باخع نفسک» ملاحظه کنيد! پيامبر ما را به اين خاطر است که رحمت للعالمين مينامند. چه وقتي وارد کارزار جنگ ميشود نهيب ميزند مبادا درختان و گياهان صدمه ببينند. غيرنظاميان و کودکان و زنان را مراقبت کنيد مبادا آزاري متحمل شوند. حقوق اقليت را چنان ملاحظه دارد که صريح هشدار ميدهد «من آذي ذميا فقد آزاني» دايره نزديكانش به عداد انسانيت است و مهربانياش چونان آفتاب، عالمتاب. صاحبان فطرت در سراسر عالم مورد مخاطبه او هستند. «کافهالناس» مراد چنين ديالوگي است. فطرت مبناي مشترکي است که رحمت را در نهاد خويش ارج مينهد و خالق فطرت خود «کتب علي نفسه الرحمه» است. 7. عهدنامههايي كه حضرت به واليان خود نوشته، بسته آموزشي است كه ميتواند الهامبخش كارگزاران حكومت در همه اعصار باشد. به عنوان نمونه، پيامبر(ص) فردي به نام «معاذ» را به عنوان والي به منطقهاي فرستاد و دستورالعملي صادر كرد که به بخشي از آن اشاره ميشود: اي معاذ! به آنها قرآن بياموز، آنها را بر اساس اخلاق صالح تربيت كن، با مردم (خوبان و بدان) مطابق شأن آنها رفتار كن. امر خدا را بدون هيچ ملاحظهاي در ميان مردم اجرا كن، امانت را ـ كم يا زياد ـ به آنها برگردان. رفق و مدارا با مردم را سرلوحه كار خودت قرار ده؛ به شرط آنكه حقي تضييع نشود. عذر كارمندانت را در مواردي كه عيبي از آنها سر بزند بپذير. سنتهاي جاهلي راـ جز آنها كه اسلام پذيرفته ـ محو كن... آنها را موعظه كن؛ زيرا اين كار آنها را در عمل تقويت ميكند. آموزگاراني را به ميان مردم اعزام كن. از خدايي كه به سويش برميگردي پروا داشته باش و در راه خدا از سرزنش ملامتگران بيم نداشته باش و تو را به تقواي الهي، صداقت در گفتار، وفاي به عهد و اداي امانت توصيه ميكنم... (مجلسي، 1404 ق، ج 74: 176)؛
در سال نهم هجرت، بين پيامبر اسلام و مسيحيان نجران- منطقهاي مصفا با 70 دهكده در مرز ميان حجاز و يمن- عهدنامهاي امضا ميشود که خود تنها يك نمونه از اصول حاكم بر اخلاق سياسي- حقوقي ايشان در رعايت حقوق بشر است. پيامبر در اين پيماننامه، در قبال تأمين امنيت مردم نجران و نيز حفاظت از اموالشان حكم به پرداخت مبلغي به عنوان جزيه ميكند اما در قبال آن، ضمن ارائه نمونه بينظيري از رحمت، رأفت و عدالت اسلامي، حقوق متقابل مردم نجران را تضمين و تعهد ميكند: «براي مردم نجران و اطراف آن پناه و عهد خداوند و پيمان محمد رسول خدا در مورد اموال و جانهايشان و آيين ايشان و در مورد غايب و شاهد و عشيره و پرستشگاهها و آنچه از كم و بيش در اختيار ايشان است خواهد بود. هيچ اسقف و راهب و كاهني از شغل و مقام خود بركنار نخواهد شد و برايشان هيچگونه تعهدي و پرداخت خونبهاي خونهايي كه در جاهليت ريخته شده است نخواهد بود. آنان را از سرزمين خودشان تبعيد نخواهند كرد و از آنان يكدهم گرفته نميشود و لشكر به سرزمين آنان كشيده نميشود. هركس از ايشان حقي مطالبه كند در كمال انصاف بدون اينكه بر آنان ستم شود يا ستمكننده باشند بررسي خواهد شد. از اين پس و در آينده هركس رباخواري كند، ذمه و عهد من از او برداشته است و هيچكس را به گناه ديگري مؤاخذه نخواهند كرد...».8. تأكيد بر نصيحت ملوک و امربهمعروف حاکمان دارد و در واپسين ايام حيات با دلواپسي نسبت به آينده امت خويش ميفرمايد «اذکر الله الوالي من بعدي علي امتي الا يرحم علي جماعه المسلمين {کافي-۱/۴۰۶}پس از من آمران امت را بر حذر ميدارم از اينکه از در رحم بر مردم وارد نگردند. 9. او عيار حکمراني مطلوب را اين ميداند که مظلومان جامعه بدون رودربايستيهاي مرسوم بتوانند حق خود را مطالبه کنند. چنانچه امام علي فرمود از پيامبر شنيدم: به سعادت نميرسند مردمي که ضعفايشان بدون لکنت زبان از امرايشان حق خود را باز ستانند. اگر به ما پيغام داده «تصدقوا علي الاديان کلها» مرادش اين است که پيروان او حقوق صاحبان اديان و فرق را پاس دارند و مسئلهاي باعث نشود حق کسي ضايع و کرامت خدادادي نديده گرفته شود. وقتي ميگويد «الناس امام الحق سواء» اين براي ما مسئوليتآورست که بين انسانيت انسانها فرق نگذاريم و در برابر حق همه را برابر بدانيم «کاسنان المشط» مانند انگشتهاي يک دست؛ آري، چنين بود که سعدي صاحبسخن گفت: در اين ره به جز مرد ساعي نرفت، گم آن شد که دنبال راعي نرفت، کساني کزين راه برگشتهاند، برفتند بسيار و سرگشتهاند، خلاف پيمبر کسي ره گزيد، که هرگز به منزل نخواهد رسيد، مپندار سعدي که راه صفا، توان رفت جز در پي مصطفي.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.