جنبش عدم تعهد
سیدمحمدهادی موسوی کارشناس سیاسی
هجدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد در کشور جمهوری آذربایجان برگزار شد. رئیسجمهور ایران نیز در صدر یک هیئت سیاسی در این اجلاس حضور دارد. اجلاس سران عدم تعهد، هر سه سال یک بار برگزار و یکی از بزرگترین گردهمای دیپلماتیک بعد از اجلاس سران ملل متحد تلقی میشود و از اینرو فرصتی مناسب جهت تبادلنظر و گسترش روابط دو یا چندجانبه بین کشورهای عضو این جنبش است. بیش از 70 درصد کشورهای دنیا، مشتمل بر حدود 50 درصد مردم کره زمین، عضو این جنبش هستند؛ بنابراین این جنبش میتواند تأثیرگذاری بسیاری در منازعات بینالمللی داشته باشد، بااینحال تاکنون چنین نبوده که علت آن را باید در ماهیت تأسیس و شرایط فعلی نظم بینالمللی جستوجو کرد.
این جنبش در حقیقت شکل حقوقی «کشورهای جهان سوم» است. در طول جنگ سرد و تقسیمبندی کشورها به دو بلوک شرق و غرب، کشورهای مستقل و نیمهمستقل تصمیم به اعلام موجودیت گرفتند. ایده اصلی این شبهسازمان بینالمللی ایجاد «هویت» در فضای پساجنگ جهانی دوم است. پس از جنگ جهانی دوم، جهان دوپاره و عمق نفوذ منافع دو ابرقدرت وقت، در کشورهای مختلف پراکنده شده بود. کشورهایی که در هیچکدام از این دو دستهبندی قرار نمیگرفتند، در راستای ایجاد یک موج سوم، ایده تشکیل جنبش را ارائه دادند. از همینرو کشورهای پیشرو در تأسیس این جنبش، کشورهای عمدتا استقلالیافته و جویای نقش و هویت بینالمللی بودند. شاید ماهیت این جنبش، عدم تعهد به هیچکدام از دو ابرقدرت آمریکا و شوروی سابق باشد اما با بررسی فهرست کشورهای حاضر در این جنبش در سالهای جنگ سرد، به وضوح میتوان دریافت که این جنبش بیش از آنکه جنبش عدم تعهد به دو بلوک شرق و غرب باشد، در سالهای ابتدای تأسیس خود، آلترناتیوی در برابر نظام سرمایهداری و بلوک غرب بود؛ اما اکنون همین هویت نیز دستخوش تغییر شده است. در سالهای پس از فروپاشی شوروی، این جنبش در معرض دو تهدید عمده قرار گرفته و از اینرو هم هویت و هم کارایی آن زیر سؤال رفته است؛ «عدم تعهد» و «تضاد منافع بین اعضا». همانطور که اشاره شد ایده اصلی این جنبش، عدم تعهد به بلوک شرق و غرب بود، درحالیکه با بررسی فهرست کشورهای عضو این جنبش بهوضوح میتوان دریافت که در دهههای اخیر عمده این کشورها، مانند عربستان، عمان، کویت، امارات، قطر و سنگاپور وابستگی کامل به آمریکا داشته و عملا به مستعمرات سیاسی و اقتصادی این کشور تبدیل شدهاند. کشورهای مؤسس این جنبش نیز وضعیت متفاوتی ندارند؛ ایالات متحده آمریکا یکی از شرکای اصلی سیاسی و تجاری کشورهای هند، مصر و اندونزی است. در حقیقت باید گفت پس از فروپاشی شوروی و تغییر لنگرگاه نظم بینالمللی و نظام اقتصادی حاکم بر جهان، هیچ کشوری نمیتواند خود را غیر متعهد به آمریکا بداند. نفوذ سیاسی و اقتصادی آمریکا در بازارهای بینالمللی و علیالخصوص تسلط دلار بر بازار مالی جهان، به کشورها اجازه عدم تعهد به آمریکا را نمیدهد. از آنطرف کشورهایی مانند ایران، ونزوئلا، کوبا، کره شمالی و بلاروس که جزء کشورهای تأثیرگذار در این جنبش هستند، اگرچه همچنان در برابر نفوذ آمریکا مقاومت میکنند اما همکاریهای سیاسی و اقتصادی آنها با روسیه، روزبهروز عمیقتر میشود. همین وابستگیهای اعضا است که روح هویتساز این نهاد را بهشدت مخدوش کرده است. از طرف دیگر، «عدم دخالت در امور داخلی»، «عدم تجاوز» و «همزیستی مسالمتآمیز» جزء اصول عضویت و آرمانهای کشورهای عضو این جنبش است. کشورها با عضویت در این سازمان علاوه بر تعهد به عدم وابستگی به کشورهای ابرقدرت، به این اصول نیز متعهد میشوند؛ اصولی که حداقل در چندسال اخیر بارها و بارها نقض شده است. جنگ ایران و عراق، جنگ هند و پاکستان، حمله عربستان به یمن، دخالت نظامی عربستان در بحرین، تحریم قطر توسط کشورهای همسایه و... مواردی هستند که اصول اولیه این نهاد را زیر پا گذاشتهاند.شاید همین موارد است که به جنبش عدم تعهد اجازه نداده نقشآفرینی مناسبی در تحولات بینالمللی ایفا کند و کشورها از عضویت و حتی ریاست جنبش عدم تعهد، منفعتی کسب نکنند. در چند سال اخیر هردو کشور ایران و ونزوئلا که ریاست دورهای این سازمان را بر عهده داشتند، مورد شدیدترین تحریمها و تهدیدهای آمریکا واقع شدند؛ اما نه خود جنبش و نه اعضای آن نتوانستند قدمی هرچند کوچک در حل مشکل رئیس دورهای جنبش متبوع خود بردارند.حال با توجه به این موارد باید پرسید این جنبش دقیقا به کسی یا به چیزی تعهد یا عدم تعهد دارد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.