«چشمه صلح» زير بوته نقد
فراتاب، سوگل قائمي : روز چهارشنبه، يکم آبان، در محل خانه انديشمندان علوم انساني و به ابتکار شعبه غرب انجمن ايراني مطالعات ملل متحد، همايشی علمي با هدف بررسي اهداف و پيامدهاي حقوقي و بينالمللي عمليات موسوم به «چشمه صلح» که از سوي ارتش ترکيه و نيروهاي مخالف حکومت سوريه، موسوم به ارتش آزاد، در شمال سوريه در جريان است، برگزار شد.در بخش نخست اين نشست علمي، دو استاد برجسته حقوق بينالملل به ارائه ديدگاههاي خود و بررسي اين بحران از منظر حقوق بينالملل پرداختند. ابتدا دکتر ستار عزيزي و سپس دکتر قاسم زماني تحولات را بر اساس اسناد و معاهدات و توافقنامههاي حقوقي واکاوي و بررسي کردند. حمله ترکيه نامشروع و ناقض قوانين و حقوق بينالملل در ابتداي جلسه، دکتر عزيزي با ارائه توضيح مختصري از آنچه در دو هفته گذشته رخ داده است، به نامه ارسالي دولت ترکيه به سازمان ملل اشاره کرد که برای رعايت ماده 51 منشور ملل متحد به لحاظ شکلي و اعلام شروع حمله به استناد دفاع مشروع، ارسال شده است.دکتر عزيزي ضمن زيرسؤالبردن نشانندادن اسناد کافي از سوی دولت ترکيه مبني بر اينکه در نواحي مرزي به برخي از پاسگاههاي مرزباني ترکيه حمله شده است، گفت حتي اگر بر فرض اين ادعاي دولت ترکيه را بپذيريم که از سوي برخي از نيروهاي کُرد سوري به سوي پاسگاههاي مرزي ترکيه تيراندازي شده است، در هيچيک از قواعد بينالمللي به اين بهانه اجازه لشکرکشي يک دولت به دولت ديگر داده نميشود و دراينباره رأيهاي قاطع مجامع حقوقي بينالمللي در موارد مشابه ديگري در چند دهه اخير داشته و داريم و همگي حاکي از آن است که حتي اين ادعاي ترکيه بر فرض درستبودن نيز هيچگونه مشروعيت و حقي به اين کشور براي چنين حملهاي نميدهد و در نتيجه اين حمله نقض آشکار قواعد و قوانين بينالمللي است.در تحليل اين بند از نامه دولت ترکيه، دکتر عزيزي به رعايتنشدن اصل تناسب و همچنين عدم پذيرش عام دکترين دفاع پيشدستانه در حقوق بينالملل اشاره کردند که سبب ميشود عليالقاعده ادعا و استناد به ماده 51 منشور از سوي دولت ترکيه مسموع نباشد. حق حيات نقض شده دکتر قاسم زماني، ديگر سخنران اين نشست نيز ضمن تأكيد بر نقض اصل عدم توسل به زور و قواعد حقوق بينالملل بشردوستانه توأمان از سوي دولت ترکيه، به اين سؤال پاسخ دادند که چگونه از طريق قواعد حقوقبشري ميتوان عمليات چشمه صلح را بررسي و در نهايت ترکيه را متهم کرد؟ اين استاد حقوق بينالملل ضمن تأكيد بسيار بر اين نکته که تعهدات حقوقبشري مقيد به زمان و مکان نيستند و دولت ترکيه بايد اين تعهدات را در بخشهايي از سرزمين سوريه که به اشغال درآورده است، رعايت کند و با يادآوري اينکه اهم آن حق حيات است که بهوضوح نقض شده است، به تنها مورد استثنا در اجراي قواعد حقوقبشري اشاره کردند و تعليق تعهدات حقوقبشري را مشروط به وجود حالت فوقالعاده عمومي دانستند که ترکيه گرفتار آن نيست و به اين استثنا نميتواند و نبايد استناد کند.اين استاد برجسته حقوق بينالملل در ادامه افزود: اعتراف و تأكيد آشکار ترکيه مبني بر تلاش براي اسکان آوارگان عرب در مناطق کردنشين سوريه، مصداق بارز تلاش براي پاکسازي قومي محسوب شده و در قوانين شفاف و روشن حقوق بينالملل و عهدنامههاي مختلف چنين اقدامي را ژنوسايد (نسلکشي) اطلاق ميکنند؛ به همين دليل بايد بهطور جدي در مقابل اين کشور ايستاد. برندگان و بازندگان بحران شمال سوريه در ادامه جلسه، دکتر اردشير پشنگ، از پژوهشگران مرکز مطالعات استراتژيک خاورميانه، سعي کرد از منظري پراگماتيستي برندگان و بازندگان بحران اخير در شمال سوريه را در سه سطح بينالمللي، منطقهاي و محلي و با شاخصهاي قدرت سخت و قدرت نرم بررسي کند.او ابتدا به بازيگران مطرح در سطح بينالمللي اشاره کرد و گفت: در سطح بينالمللي بازيگران مختلفي ازجمله آمريکا، روسيه، اروپا و سازمان ملل متحد در اين بحران تأثير داشتهاند. در اين بين، نقش روسيه و آمريکا پررنگتر بوده است. در سطح بازيگران منطقهاي، ايران، ترکيه و خود دولت سوريه مهمترين بازيگران فعلي اين بحران محسوب ميشوند. ترکيه از ابتداي بحران تاکنون چند بار اهداف و استراتژيهاي خود را تغيير داده است. ترکيه ابتدا اميدوار بود سوريه دچار سرنوشت مصر، تونس، ليبي و يمن شود و با سقوط اسد، گروهي نزديک به تفکرات اخواني و اسلامگراهاي ميانهرو نزديک به آنکارا روي کار بيايند؛ اما با حمايت ايران از دمشق و بعدها ورود روسيه، ترکيه خيلي زود دچار شکست شد؛ بهويژه اينکه نتوانست آمريکا را هم با خود همراه کند.ترکيه حالا ميخواهد در بحران سوريه همچنان اثرگذار باشد به همين دليل دوباره به کردها حمله کرده است. ترکيه از يکسو ميخواهد در بحران سوريه و تعيين سرنوشت آينده اين کشور باقي بماند و از سوي ديگر ميخواهد سازمان سياسي کردهاي سوري را منهدم کند و آشکارا از تلاش براي تغيير دموگرافي جمعيتي و به عبارتي دقيقتر و حقوقيتر دست به پاکسازي قوميتي بزند. به همين دليل عمليات چشمه صلح را شروع کرده است اما توافق اوليه با آمريکا و سپس با روسيه نشان داده است ترکيه نتوانسته و نميتواند به همه آنچه ميخواهد دست يابد.ايران نيز بازيگر ديگر اين بحران است که در پيگيري اهدافش در سوريه از جمله حفظ بشار اسد نسبتا موفق عمل کرده است. ايران در قبال کردها هم مواضع خوبي گرفته که باعث ناراحتي اردوغان شده است اما بهطور کلي ايران در استراتژيهاي خاورميانهاياش از ظرفيت قابل توجه «ايران فرهنگي»اش از جمله کردها آنچنان که شايسته است، استفاده نکرده. ايران در مذاکرات ميان کردها با دولت مرکزي سوريه در کنار روسيه نقش مؤثري دارد.اما در پايان ميخواهم اين سؤال را بپرسم که آيا مجموعه تحولات رويداده باعث شده است کُردها بازنده نهايي بحران سوريه و نيز تحولات اخير باشند؟ در پاسخ بايد گفت شرايط به گونهاي است که نه برنده مطلق داريم نه بازنده مطلق. از منظر فاکتورهاي سياست سخت بايد گفت کردها همچنان سازمان نظامي 70 هزارنفري خود را حفظ کردهاند، همچنان کنترل بر بخشی از سوريه را داراست و هنوز نفت محدود سوريه نيز در کنترل آنهاست. اما از منظر سياست نرم و ديپلماسي عمومي و اخلاقي، کردها برنده اين تحولات بودهاند. در صد سال اخير هيچگاه اينگونه جامعه جهاني و ديپلماسي به نفع کردها عليه حتي رئيسجمهور آمريکا و ترکيه موضعگيري نکرده است. ... همه اينها نشان ميدهد کردها همچنان هستند و اما بايد چشمانتظار به کميته تدوين قانون اساسي باشند اگر خروجي کميته تأسيس نظامي نيمهمتمرکز و فدرالي باشد، آنها به يک پيروزي ايدئال رسيدهاند و اگر خروجي بر يک نظام با دولت مرکزي قدرتمند باشد، آنگاه سرنوشت کردها به مذاکراتشان با دولت مرکزي گره ميخورد و در اين بين بايد اميدوار بود تهران و مسکو از حقوق کردها حمايت کنند. اما هر اتفاقي بيفتد، هيچگاه کردها به دوران پيش از 2011 يعني زماني که به آنان «مردمان فراموششده» ميگفتند باز نخواهند گشت، پس بهطور کلي بايد گفت آنان نيز از برندگان بحران سوريه تا اينجاي کار بودهاند. مفاهيمي که به سخره گرفته شدهاند اما در بخش پاياني همايش دکتر حاجيمينه، استاد روابط بينالملل دانشگاه آزاد اسلامي تهران، به بررسي تحولات داخلي ترکيه از ابتداي سر کارآمدن رجب طيب اردوغان پرداخت؛ پروسهاي که بسياري را به ايجاد صلح در ترکيه بين گروه پکک و دولت ترکيه اميدوار کرده بود. او گفت اما مرور زمان نشان داد اردوغان تمايلي عملي براي انجام اين کار ندارد و صرفا به دنبال کسب و تثبيت قدرت است. ترکيه بر اساس نگاههاي رئاليستي که قدرت حرف اول و آخر را ميزند، در اقداماتش عليه کردها حتي مفاهيم را هم به سخره گرفته است؛ از جمله انتخاب نامهاي «شاخه زيتون» يا «چشمه صلح» براي حمله به کردها در سوريه. حاجيمينه افزود: طي تداوم بحران سوريه مقامات ترکيه کمکم به اين نتيجه رسيدند کليد ورود و اثرگذاري در بحران سوريه نه در دست آمريکا، بلکه در دست روسهاست، به همين دليل به روسيه نزديک شد و در اين بحران بيشتر با روسيه هماهنگ شد تا با آمريکا. براي روسيه هم نزديککردن و متحدکردن يک عضو ناتو و فروش تسليحاتي نظير سامانه موشکي اس- 400 داراي اهميت ويژهاي بوده و هست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.