ایده «سرزمین اسرائیل» ساختگی است
امیررضا گلابی
مشهور است که در یکی از دیدارهای بیشمار و بیسرانجام نمایندگان فلسطین با اسرائیل (گویا در مادرید) یکی از نمایندگان فلسطین زیرکانه از نماینده اسرائیل درخواست میکند پیش از آنکه بحث به صورت رسمی آغاز شود، مرزهای رسمی اسرائیل را ترسیم کند تا آن را مبنای گفتوگوها قرار دهند. روشن است که نماینده اسرائیل از انجام این کار سر باز میزند. فارغ از صحت و سقم این روایت به نظر میرسد گنگبودن مفهوم سرزمین اسرائیل بیش از آنکه ریشه در واقعیت سیاسی موجود داشته باشد، برآمده از ابهام ایده «سرزمین اسرائیل» در خود کتاب مقدس است. شلومو زند، تاریخدان معاصر اسرائیلی، در کتاب «چگونه سرزمین اسرائیل اختراع شد» بنا دارد نشان دهد که ایده سیاسی سرزمین اسرائیل و پیوند آن با «ارض اسرائیل» در کتاب مقدس ایدهای ساختگی است که لامحاله به تناقضاتی از این دست منجر میشود. کتاب حاضر به تازگی با ترجمه بهروز عارفی و به همت نشر دیبایه منتشر شده است. در روایت رسمی تاریخ اسرائیل دو عنصر قومیت و سرزمین نقشی محوری دارند. جریان تاریخدانان جدید اسرائیل چالشهایی جدی پیشِروی روایت رسمی تاریخ اسرائیل گذاشتهاند. اگر کتاب «اختراع قوم یهود» را تلاشی در جهت واسازی ایده نژاد در اندیشه بنیانگذاران صهیونیسم بدانیم، باید گفت که زند در کتاب «چگونه سرزمین اسرائیل اختراع شد» به دنبال بررسی جایگاه سرزمین در ایدئولوژی صهیونیسم است. میتوان ایده اصلی دو کتاب زند را نقد این گزاره دانست که «یهودیان مهاجر (دیاسپورا) قومی یکپارچه هستند که آمال و اعمالشان در راستای رسیدن به سرزمین مقدس اسرائیل و بنای مجدد دولت یهود بعد از دو هزار سال است». اگر کتاب اول نقدی است به ایده یکپارچگی و وحدت نژاد یهود و تلاشی است برای نشاندادن ساختگیبودن این مفهوم، کتاب اخیر به دنبال نشاندادن ساختگیبودن سرزمین اسرائیل است و استدلال میکند سرزمین مقدس مورد اشاره تورات نه تنها با وضعيت امروزی اسرائیل یکسان نیست، بلکه در عالم خارج هم نمیتوان هیچ سرزمینی مابازای آن یافت. پیوند قوم یهود با سرزمین مقدس در اندیشه صهیونیسم بر شلومو زند پوشیده نبود. معالوصف، به قول خودش بعد از واکنشهای منتقدان به کتاب اولش بود که پی برد ایده وجود سرزمینی باستانی تا چه حد در اندیشه صهیونیسم اهمیت دارد. از اینرو، به گفته زند نوشتن این کتاب عملا واکنشی بوده به انتقاداتی که به کتاب «اختراع قوم یهود» صورت گرفت؛ از جمله این انتقادات میتوان به نقد سیمون اسکاما، مورخ بریتانیایی، اشاره کرد که گفته بود کتاب نخست زند تلاشی است ناموفق «برای گسستن پیوند خاطره سرزمین نیاکان از تجربه زندگی یهودی». همانطور که اشاره شد تکرار این ادعا از سوی منتقدان دیگر زند و تکیه بر مفاهیمی نظیر سرزمین نیاکان و ارض مقدس باعث شد زند به این نکته پی ببرد که صهیونیسم نه تنها متکی است بر اسطوره یکپارچگی قوم یهود، بلکه مبلغ این ایده است که قوم یهود همواره پیوندی ناگسستنی با سرزمینی مقدس داشته است. ایده بازگشت به این سرزمین مقدس و محوریت آن در اندیشه قوم یهود را بسیاری از مورخانی که الزاما وابستگی به صهیونیسم ندارند بدیهی و مسلم گرفتهاند. هدف زند در این کتاب نقد و رد همین باور است. به بیان دیگر اگر زند در کتاب اولش درصدد اثبات ساختگیبودن ایده «قوم یهود» بود، در این کتاب به دنبال اثبات این نکته است که ایده «سرزمین اسرائیل» نیز ساختگی است. بررسی تاریخی زند اولا چالشی است بر موجودیت فعلی اسرائیل؛ که هر چند همواره از تعیین رسمی مرزهای خود سر باز زده (امری که فیالنفسه گواهی است بر بحرانیبودن تعریف «سرزمین اسرائیل») اما در عمل در محدوده جغرافیایی قرار گرفته که از شمال به لبنان، از جنوب به صحرای سینا، از شرق به رود اردن و از غرب به دریای مدیترانه محدود است. اما «سرزمین اسرائیل» (ارض اسرائیل در کتاب مقدس) هیچ تطابقی با این موجودیت سیاسی ندارد. در تورات به ندرت به «سرزمین اسرائیل» اشاره شده و به جای آن بیشتر به «سرزمین کنعان» برمیخوریم. سرزمین کنعان یادشده در تورات شامل اورشلیم (بیتالمقدس)، حبرون و بیتالمقدس نمیشود - مناطقی که امروزه اهمیتی استراتژیک برای اسرائیل دارند. ولی از «فلسطین» به کرات در کتاب مقدس یاد شده و حتی در نوشتههای بنیانگذاران صهیونیسم نظیر تئودور هرتزل، ماکس نوردو، بیر بورچوف و بسیاری دیگر واژه فلسطین به کرات به چشم میخورد. اولین نقد زند به زدودن نام «فلسطین» از متون مذهبی و تاریخی است که هدف ایدئولوژی رسمی اسرائیل بود. این موضوع حتی در مورد متون بزرگان صهیونیسم هم صادق است و در این آثار نیز هر جا نام فلسطین بوده امروزه به جایش نام سرزمین اسرائیل آمده است. زند کتاب خود را با بررسی تاریخی مفهوم سرزمین، میهن و میهنپرستی آغاز میکند. ایده اولیه سرزمین در اندیشههای رابرت آردری پیوندی ناگسستنی با حیات بیولوژیک موجودات آن سرزمین دارد: سرزمین محیطی است برای تامین مواد مورد نیاز بقا و قلمرویی برای دفاع از خود در برابر خطرات احتمالی. اما تاریخدانان و پژوهشگران با بررسی متون قدیمی متوجه شدند که دلالتهای ایده سرزمین فراتر از دیدگاههای بیولوژیک و زیستی است و با مفهوم شهروندی و اجتماع پیوندی نزدیکتر دارد. وفاداری به سرزمین مضمونی مکرر در نوشتههای تاریخدانان یونان است. یونانیان در نوشتههای مورخان باستان در جنگهای خود با پارسیان به دفاع از میهن خود فراخوانده میشدند؛ ایدهای که متکی بود بر مفهوم شهروندی و وابستگی به دولتشهرهای یونان. در دنیای امروز نیز مفهوم شهروندی فراتر از نیازهای بیولوژیک و وابستگیهای قومی و نژادی تعریف شده، چندانکه یک فرانسوی خارج از مرزهای فرانسه نیز فرانسوی به حساب میآید. با پیدایش مفهوم دولت مدرن و حقوق شهروندی اندکاندک مفهوم ملت- دولت قوام گرفت و شهروندان یک واحد جغرافیایی به حکم وابستگیهای پیشین (زبانی، نژادی، دینی) هسته اولیه ملیت را تشکیل دادند که مفهومی فراتر از واحدهای برسازنده خود یعنی نژاد، مذهب و زبان بود. دولتهای جدید عمدتا در قلمروهای پیشین شکل گرفتند، اما الزاما شهروندان خود را با تعاریف پیشین مشخص نمیکردند. معضل اصلی صهیونیسم این بود که درصدد تشکیل ملت- دولتی مدرن بر مبنای تعریفی باستانی از سرزمینی برآمد که به گفته زند حتی در متون باستانی نیز چندان مشخص نبود، یا حداقل میتوان گفت تعریف باستانی آن بر قلمرو امروزی آن سرزمین انطباق نداشت. اما از سوی دیگر به جز کتاب مقدس نیز منبع دیگری برای این کار وجود نداشت. از اینرو، عالمان کتاب مقدس تبدیل شدند به مورخان تاریخ سرزمین اسرائیل و کتاب مقدس تبدیل شد به کتاب ملی اسرائیل. اما مشکل اینجا بود که «ارض اسرائیل» در کتاب مقدس بیش از اینکه ارجاع به میهنی زمینی داشته باشد به مفهومی الهیاتی اشاره میکرد. همانطور که زند در کتاب پیشین خود اشاره کرده بود، مفهوم قومیت در اندیشه بزرگان صهیونیسم را فقط میتوان در سایه شکلگیری ایده ملتگرایی قرن نوزدهم درک کرد. ساخت ایده «سرزمین اسرائیل» نیز بیش از آنکه متکی بر مفهوم «ارض اسرائیل» در کتاب مقدس باشد، وابسته است به مفهوم استعمار و فتح قلمروهای جدید توسط استعمارگران اروپایی در دوران مدرن. بیجهت نیست که اکثر ایدئولوگهای صهیونیسم از دل اروپاییان آشنا با چنین مفهومی سربرآوردهاند. از سوی دیگر، پذیرش این امر از سوی ملتهایی که ساختار کنونی آنها بر مبنای استعمار شکل گرفته، مثلا آمریکا و استرالیا، امری چندان دشوار نیست. اشغال یک سرزمین، پاکسازی قومی آن از بومیان و تأسیس سرزمینی جدید امری نیست که برای اروپاییان قرن نوزدهم (در زمان تأسیس اسرائیل) ناشناخته و دور از ذهن باشد. اما دوگانگی موجود در مفهوم دینی «ارض اسرائیل» با مفهوم سیاسی سرزمین اسرائیل معضلی است که بهسادگی قابل حل نیست. همانطور که در ابتدای یادداشت حاضر اشاره شد، یکی از معضلاتی که امروزه پیش روی ایدئولوژی صهیونیسم قرار دارد کنارآمدن با این واقعیت است که ایده «ارض اسرائیل» مبنای موجهی برای بنیانگذاری ملت- دولت در عصر مدرن نیست. الزامات سیاسی موجود گاه دولتها را وادار میکند به واقعیات موجود فرهنگی و جغرافیایی بیش از اسطورههای فرهنگی و دینی توجه کنند؛ برای مثال ارض مقدس تورات بیش از آنکه به سرزمین کنونی اسرائیل اشاره داشته باشد به یهودیه و سامریهای اشاره دارد که امروزه در قلمرو فلسطین است و مطابق قوانین بینالمللی باید تحت قیمومیت و سلطه دولت فلسطین قرار بگیرد؛ دولتی که البته هنوز تشکیل نشده است. از طرف دیگر سایر مناطق فلسطین اشغالی که امروزه در سیطره اسرائیل و بخشی از آن است، ارزش چندانی در متون الهیاتی یهود ندارد. بنبست موجود در تشکیل دولت فلسطین نیز ناشی از چنین عدم انطباقی است؛ معضلی که زند بهخوبی در کتاب حاضر به آن اشاره میکند. کتاب زند به یاد اهالی روستای «الشیخ مُوِنِّس» نوشته شده، مکانی که امروزه دانشگاه تلآویو روی خرابههای آن بنا شده است. گرچه به گفته زند ساکنان این روستا سرنوشتی بهتر از سرنوشت تلخ ساکنان روستاهای دیریاسین، عینالزیتون و بلدالشیخ داشتند و مجبور نشدند بهای فلسطینیبودن خود را با خون بدهند، اما به ناچار سرزمین اجدادی خود را برای همیشه ترک کردند و جای خود را به مهاجرانی دادند که از اروپا و آمریکا به آنجا مهاجرت کردند و با تکیه بر روایتی اسطورهای «سرزمین موعود» خود را در آنجا بنا نهادند. طبق روایت زند بهای سنگین اسطوره «سرزمین اسرائیل» از جیب فلسطینیهایی پرداخته شد که ساکنان بومی این سرزمین بودند و قرنها در این مکان سکونت داشتهاند. کتاب زند را میتوان تلاشی دانست برای نشاندادن تناقض بین مفهوم الهیاتی «ارض اسرائیل» و واحد جغرافیایی- سیاسی فعلی موسوم به سرزمین اسرائیل. زند بنا دارد نشان دهد که گرچه معجون اولیه صهیونیسم برای تأسیس اسرائیل به استناد کتاب مقدس ظاهرا موفق بود، هرگز نمیتوان تناقضات این حرکت را در بستر تاریخی و امروزی آن نادیده گرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.