طبقه شبهمتوسط مجازي
کميل روحاني
ساکنان طبقه متوسط، پيچيدهترين و اسرارآميزترين طبقه هر جامعه محسوب ميشوند؛ پيچيده و اسرارآميز و البته همواره دردسرساز. طبقهاي که از دغدغههاي درآمد روزانه و ماهانهاي که ساکنان طبقه پايين دارند، گذر کرده و بسته به سطحبندي و لايهبندي خود از نظر اقتصادي، بهجز به درآمد ماهانه خود به پديدههاي ديگري نيز ميانديشد. گرچه هنوز در لايههاي پايينتر خود، غم نان آزارش ميدهد. معمولا طبقه متوسط رو به پايين در جوامع، از کثرت بيشتري برخوردارند گرچه تشخيص طبقه اجتماعي افراد، يک فرايند ذهني است که معيار بزرگ سنجش آن اقتصادي است و گاه به معيارهاي ديگري مانند منزلت اجتماعي و... نيز وابسته است و نميتوان بدون آمار به قطعيت درباره ميزان کثرت آن در يک جامعه نظر داد. به هر حال مبحث طبقه متوسط به خودي خود و به تنهايي، مناقشهبرانگيزترين مباحث در طبقات اجتماعي در ميان جامعهشناسان بوده و هست، حال اگر موضوع بحث؛ طبقه متوسط جامعه ايراني باشد که ديگر جاي خود دارد و بهيقين اختلاف نظرها و عدم توافقهاي آن فزوني مييابد به همان دليلي که درباره کمتر مقوله و پديدهاي ميتوانيم به اتفاق نظري سازنده دست يابيم. اينکه طبقه متوسط ايران در حال ضعيف و ضعيفترشدن است را بارها در اين سالها شنيدهايم و عمده دلايل آن نيز معمولا اقتصادي مطرح ميشود. اما سؤال اينجاست که آيا با ادامه روند خاليترشدن سفرههاي همه طبقات اجتماعي، لايههاي پايينتر طبقه متوسط نيز ميتوانند به طبقه پايينتر نزول يابند و سطح مطالباتشان فقط به نان روزانه تنزل يابد و به پديدههاي مدرن و اتفاقات اطراف خود ديگر واکنشي نشان ندهند؟ امروزه نقش شبکههاي اجتماعي در شکلگيري افکار عمومي جوامع بر هيچکس پوشيده نيست. شايد اگر خود ماکس وبر نيز زنده بود و در زمان ما زندگي ميکرد، نقش فضاي مجازي و شبکههاي اجتماعي را هم به عنوان يکي از متغيرهاي طبقههاي اجتماعي لحاظ ميکرد. درست است که حتي خود طبقه متوسط ايراني نيز نوسازي و مدرنيزاسيون را مانند طبقه متوسط غربي در يک تجربه و پروسه تاريخي طي نکرده و دچار تناقضها و ويژگيهاي خاص خود است اما فضاي مجازي و شبکههاي اجتماعي با همه مسائل و مشکلاتي که دارد، موجب شده نه تنها دغدغهمندي و حساسيتهاي اجتماعي طبقه متوسط (حتي اگر از نظر اقتصادي ضعيفتر نيز شده باشد) حفظ شود، بلکه ساکنان طبقه پايينتر جامعه نيز نسبت به مسائل مختلف جامعه خود بيتفاوت نباشند و در قالب بازديد و لايک و کامنت احساس وجود کنند و حق خود بدانند تا از اين طريق ديده شوند و صداي آنها نيز شنيده شود. در واقع ميتوان اينگونه بيان کرد که با ظهور فضاي مجازي و گسترش و نفوذ آن، به نظر ميرسد نوعي طبقه شبهمتوسط پديد آمده که شايد قبلا با متغيرهاي اقتصادي و اجتماعي، از جمله طبقات پايين اجتماع محسوب ميشدهاند ولي امروزه به هر حال کنشها و واکنشهاي طبقه متوسط را از خود بروز ميدهند فارغ از آنکه اين کنشها و واکنشها از روي آگاهي باشد يا از روي احساس (آنچنان که نسخه اصلي طبقه متوسط ايراني نيز اينگونه است) و اين مهم زمينه را براي پژوهش و بازنگري اين طبقههاي اجتماعي از سوی جامعهشناسان در جهان جديدِ متأثر از شبکههاي اجتماعي فراهم ميکند. سؤال اصلي اينجاست که آيا شبکههاي اجتماعي و فراگيرشدن و در دسترس قرارگرفتن آنها، ميتواند بر متغيرهايي که طبقههاي اجتماعي را تعيين ميکنند، تأثير بگذارد يا پاسخ منفي است و اين تغييرات مانند بسياري از مسائل فضاي مجازي، غيرحقيقي و غيرقابل استناد است و البته اين سؤالي است که نظريهپردازان علوم اجتماعي بايد به آن پاسخ دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.