زبان رقص زنبورهاي عسل
سيدهضحي حسينينصر. کارشناسارشد روانشناسي باليني-کارشناس زيستشناسي
زنبور حشرهاي است که در زندگي انسان نقشي پررنگ دارد. عسل ماده غذايي ارزشمندي است که دوست داريم هميشه سر ميز صبحانه باشد و پزشکان به پير و جوان توصيه ميکنند عسل بخورند. صداي وزوز زنبورعسل به گوش همه ما آشناست و احتمالا نيش زنبور را هم چشيدهايم، اما اين تمام داستان نيست. زنبور، اين حشره ريزنقش و پرتکاپوي اجتماعي رفتارهايي منحصربهفرد دارد که «رقص پيچشي» يکي از آن رفتارهاست؛ رفتاري که براي چند پژوهشگر جايزه نوبل هم به همراه داشت.
در سال 1973، کارل فون فريش همراه با نيکو تينبرگن و کنراد لورنز جايزه نوبل فيزيولوژي و پزشکي را براي کار پيشگامانهشان در زمينه رفتارشناسي نوين و بهطور خاص بهمنظور رمزگشايي زبان رقص زنبورها به خود اختصاص دادند. زماني که يک زنبور پيشاهنگ گلهايي پر از شهد را شناسايي ميکند، به کندو برميگردد و رقص پيچشي اجرا ميکند تا به همکندوييهايي خود فاصله و منبع جديد شهد را اطلاع دهد. مدتزمان رقص پيچشي نشاندهنده فاصله منبع غذا از کندوست. اگر از خورشيد خط عمود فرضي را به سطح زمين و درواقع سطحي که کندو در آن قرار دارد رسم کنيم و از نقطه برخورد آن خط، خط عمود ديگري به کندو بکشيم، زاويه بين خط متصل به کندو روي سطح و خطي که از منبع غذايي به کندو وصل ميشود را زاويه رقص ميگوييم. اين زاويه نشاندهنده جهتي است که مواد غذايي در آنجا يافت ميشود. اطلاعاتي که زنبورها از طريق اين رقص انتقال ميدهند بهقدري دقيق است که حتي انسانها نيز اگر با دقت به رقص آنها نگاه کنند، ميتوانند بهدرستي جاي منبع شهد زنبورها را تشخيص دهند. از اين گذشته گروهي از دانشمندان آلماني مؤسسه ماکسپلانک موفق به ارسال پيغامهايي براي زنبورها شدند. آنها رباتهاي بسيار کوچکي ساختند که براي زنبورها رقص پيچشي اجرا ميکرد. درنتيجه بهطور موفقيتآميزي زنبورها را به محلي که از قبل تعيين شده بود، منتقل کرد. بهاينترتيب برقراري ارتباط بين زنبورها و انسانها ميسر شده است؛ هرچند در حال حاضر انسان آغازکننده اين ارتباط يکسويه بوده است. اگرچه جايزه نوبل فيزيولوژي به فون فريش آلماني و همکارانش رسيد، اما خيلي قبلتر، به سال 1788 ارنست اسپيتزر چنين نوشت: زنبورعسل با کمک يکي از انواع رقص خود ميتواند مقدار عسل و منابعي را که ديگر زنبوران امکان دسترسي به آن را دارند به ساير زنبورهاي کلني اطلاع دهد. او بر اين باور بود که وقتي يک زنبور کارگر در جايي به يک منبع مناسب شهد ميرسد به طريق جالبي به فاصله شهد از کندو با يکي از انواع رقص و جنباندن بدن در مجاورت ديگر زنبورها اطلاعرساني ميکند. زنبور نيمدايرههايي را با حرکت بالا به پايين و پايين به بالا طي ميکند تا آنکه بوي شهد از بدن او به ديگر زنبوران انتقال يابد. هرچند يافتههاي اسپيتزر به دست فراموشي سپرده شد، اما بجاست او را هم از پيشگامان مطالعات رقص زنبور به شمار آوريم. با تحقيقات بيشتر روي رفتار اجتماعي زنبورها در مواقع و شرايط متفاوت، پژوهشگران دريافتند رقص زنبورها صرفا به رقص پيچشي محدود نميشود و رقصهاي ديگري نيز وجود دارد. در رقص دايرهاي زنبور با حرکات سريع دايرهوار ميچرخد و گاهي راستاي چرخش را نيز عوض ميکند و در جهت مخالف پرواز ميکند. اين رقص چندثانيهاي ادامه پيدا ميکند و سپس متوقف ميشود. زماني زنبور رقص دايرهاي را اجرا ميکند که شهد در فاصلهاي کمتر از 15 متر باشد. اگرچه برخي معتقدند زنبورها تا فاصله صدمتري شهد هم رقص دايرهاي انجام ميدهند. اگر فاصله شهد از کندو بيش از صد متر باشد زنبور با رقص پيچيده پيچشي که به رقص ارتعاش شکم يا دمجنباني هم شناخته ميشود، ديگر زنبوران را مطلع ميكند. اين رفتار نه يک بار که شايد بيش از 50 بار تکرار شود و زنبوران با تکرار رقص سعي در بالابردن کارآمدي رفتارشان دارند. اگر در عنوان اين يادداشت دقت کنيد از واژه «زبان» استفاده کردهام. درواقع رقص براي زنبوران بهمثابه زبان برقراري ارتباط است. زنبورها با زبان رقص و نيز توليد صدا با بسامدي مشخص، فاصله، راستا و نيز کيفيت شهدي را که يافتهاند منتقل ميکنند. در حقيقت زنبورها با زبان رقص اطلاعات را به ديگر زنبوران منتقل ميکنند. در پايان ميخواهم به نکته مهم ديگري اشاره کنم. زنبورها براي بقاي خود نيازمند طبيعت هستند. نابودي طبيعت و نيز تغييرات اقليمي باعث نابودي اين حشره و ديگر موجودات خواهد شد. اثرات و تبعات نابودي محيط زيست و طبيعت بهاي سنگيني دارد که نهفقط گونه انسان بلکه تمام گونههاي گياهي و جانوري آن را ميپردازند. اگر خوانندگان محترم به رقص زنبورها علاقهمند هستند، ميتوانند با کليدواژه waggle dance در جستوجوگر گوگل مقالات و کليپهاي مستند جذابي را بيابند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.