باور دانشمندان، علم و مردم
پوريا ناظمي
چطور ممکن است دانشمندی برنده نوبل که عالیترین و معتبرترین جایزه علمی جهان است، سخن از شبهعلم بگوید؟ چگونه ممكن است این افراد متخصص در حوزههای علمی به بیان ایدههایی میپردازند که با اجماع علمی متفاوت و حتی در مواردی ضدعلمی و شبهعلمی است؟ آیا اگر او ایدهای را مطرح کرد، به این معنی نیست که باید علمی باشد؟ جواب ساده است: خیر.
علم امروز ساختاری بهشدت پیچیده و تخصصی دارد و شما ممکن است در حوزه تخصصی خود پیشگام و مرجع باشید، اما در حوزهای دیگر که حتی در همسایگی تخصص شماست، کاملا اشتباه کنید. نکته مهم روش علم این است حتی زمانی که شما درباره حوزه تخصصی خود سخن میگویید، سخنان شما نهتنها میتواند که باید با پرسش مواجه شده و از صافی نقدهای مکرر بگذرد. طبیعتا این روند برای سایر حوزهها نیز صادق است. متأسفانه برخی از دانشمندان و به دلایل مختلف، علاقهای به این تفکیک ندارند. آنها گاهی اوقات با این تصور که «من دانشمند هستم» گمان میکنند در هر موضوعی که سخن بگویند باید با پذیرش عموم مواجه شوند. اگر شما از کسی سؤال کردید این گزارهای که بیان کردهای به چه دلیل درست است و جوابش این بود که من دانشمند هستم، میتوانید با قطعیت بالایی مطمئن باشید با رفتاری غیرعلمی طرف هستید. دانشمندان به هیچ وجه علامهها یا علمای جامعالاطراف نیستند و نظراتشان -بهویژه خارج از حوزه تخصصی خود- ارزشش فقط به پشتوانه منطق، دادهها و شواهد است؛ همانطور که ارزش حرفهای من و شما اینگونه است. درکنکردن این برداشت باعث مشکلات زیادی میشود، بهویژه اینکه فهرست کسانی که در رده دانشمندان معروف و در این مورد برنده نوبل بوده و اعتقادات غیرعلمی داشته و آنها را ترویج میکردند، کم نیست. برای مثال فهرست زیر را با هم مرور ميکنیم. پیِر و ماری کوری (و البته بیشتر پیِر) هر دو از حامیان اوساپیو پالادینو بودند که یکی ازبهاصطلاح مدیومهای معروف بود. او ادعا میکرد میتواند با ارواح صحبت کند، اشیا را جابهجا و اجسام را به حالت معلق درآورد. فیلیپ لنارد، برنده نوبل فیزیک ۱۹۰۵، از هواداران نظریه فیزیک نژاد ژرمن بود. جوزف تامسون، برنده نوبل فیزیک ۱۹۰۶، از هواداران و معتقدان به فعالیتهای ماورالطبیعه بود. ارنست بورییس چین، برنده نوبل پزشکی در ۱۹۴۵، منکر تکامل بود. هیدیکی یوکواوا، برنده فیزیک ۱۹۴۹، معتقد بر ارجحیت دریافتها و الهامهای صوفیانه بر علم بود و از نسبیگرایی علمی مبتنی بر تائوئیسم دفاع میکرد. ویلیام شکلی، برنده نوبل فیزیک ۱۹۵۶، بهطور معروفی از برتری نژاد سفید دفاع میکرد و معتقد بود سیاهپوستان را به دلیل هوش اندکشان باید به مراکز تربیتی ویژهای فرستاد. ایوار گیاور، برنده نوبل فیزیک ۱۹۷۳، منکر گرمایش زمین است. برایان جوزفسون، برنده دیگر نوبل فیزیک در سال ۱۹۷۳، به پدیدههای پارانورمال معتقد بود، از حافظه آب سخن میگفت و مشوق هامیوپاتی بود. مورد کری مولیس که در سال ۱۹۹۳ جایزه نوبل شیمی را برد، شاید از همه جالبتر باشد. او نهتنها منکر رابطه ایدز و ویروس اچآیوی بود، بلكه به طالعبینی و بدن اثیری نیز اعتقاد داشت، منکر گرمایش زمین و حفره لایه ازن بود و به آدمربایی فضاییها باور داشت و در خاطرات خود اشاره میکند یک بار راکون درخشانی را دیده که احتمالا موجودی فضایی بوده است. فهرست این موارد اندک نیست. شاید برخی استدلال کنند هر دانشمندی مانند هر شخص دیگری میتواند در خارج از نظریات تخصصی خود ایدههای مختلفی داشته باشد. این حرف و استدلال درستی است و نمیتوان کسی را مجبور کرد باورهای خود را تغییر دهد، اما مشکل جایی است که به دلیل جایگاه این افراد، باورهای شخصی آنها به عنوان باورهای برندگان نوبل و در نتیجه باور دانشمندان و در نهایت باور علم به مردم منتقل شود. در مورد شکلی، رسانهها بهطور معروفی در نقل قول از او اشاره میکردند که دانشمند برنده نوبل به تفاوت نژادی معتقد است. برای مخاطب عام چنین ایدهای ممکن است به معنی حمایت علم از موضوع تعبیر شود در حالی که حوزه تخصصی او به طور کامل موضوع دیگری بوده است. یا زمانی که دانشمندی برنده نوبل از آدمربایی فضاییها یا راکونهای کیهانی سخن میگوید، احتمال زیادی دارد که در رسانههای عمومی این موضوع به شکل «دانشمند برنده نوبل وجود هوش مصنوعی و آدمربایی فضاییها را تأیید کرد» مطرح شود. به این ترتیب، باوری شخصی و احتمالا غیرمستدل به عنوان صدا و باور علم به مردم منتقل میشود؛ امری که یا به توسعه شبهعلم منجر شده یا اعتماد مردم به علم را کاهش میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.