ناآگاهي از بحران
.مديرکل دفتر بررسي مخاطرات زمينشناسي
آمار ارائهشده در خلاصه گزارش 2018 ميلادي مرکز تحقيقات اپيدميولوژي بلاياي طبيعي (CRED)، اطلاعات قابلتأملي ارائه داده است. در 10 سال گذشته به طور ميانگين هرساله حدود 350 بلاي طبيعي رخ داده، اين رخدادها سالانه جان بيش از 67 هزار نفر را گرفتهاند، زندگي 200 ميليون نفر را تحتتأثير قرار دادهاند و هر سال بيش از 166 ميليارد دلار خسارت وارد کردهاند.هرچند در تقسيمبنديهاي مختلف بيش از 40 نوع رخداد مخاطرهآميز طبيعي شناسايي شده است ولي بهطور کلي مخاطرات طبيعي را بر اساس منشأ ميتوان به سه دسته اقليمي، ژئوفيزيکي و ترکيبي تقسيم کرد. عمده مخاطرات با منشأ اقليمي (Climate Related) شامل سيل، خشکسالي، توفان و دماهاي نامتعارف و عمده مخاطرات ژئوفيزيکي (Geophysical Related) شامل زمينلرزه، سونامي، آتشفشان، حرکتهاي تودهاي و زمينلغزش هستند. اثر متقابل عوامل اقليمي و زميني و دخالتهاي انسان در طبيعت، يک طيف ترکيبي از مخاطرات را ايجاد ميکند که آتشسوزي در جنگلها، فرسايش خاک، فرونشست زمين و فروچالهها، گرد و غبار، آلودگي مختلف (هوا، خاک، آب و غذا) و البته تغيير اقليم از رخدادهاي شاخص آن هستند.
هر يک از اين مخاطرات دامنه اثر متفاوتي دارند. برخي در زمان بسيار کوتاه و معمولا در يک منطقه محدود رخ ميدهند ولي آثار اقتصادي مخرب و مرگومير بالايي از خود به جاي ميگذارند. به عنوان مثال آمار مرگومير بلاياي طبيعي در سال 2018 ميلادي نشان ميدهد حدود 85 درصد از تلفات جاني پيامد سه مخاطره زمينلرزه (45 درصد)، سيل (24 درصد) و توفان (15 درصد) بودهاند. اين رخدادها روندهاي طبيعي اقتصادي و اجتماعي يک جامعه را در زماني کوتاه تحتتأثير قرار ميدهند. آسيبهاي شديد روحي و رواني و خسارتهاي بالاي اقتصادي وارد ميکنند و البته خسارات جاني و مالي آنها محدود به مناطق مشخص تحت تأثير بوده و به اين دليل از جنبه علمي و مديريتي قابليت اندازهگيري و ثبت و برنامهريزي مقطعي دارند.برخي ديگر در گستره وسيع جغرافيايي و در طول زمان نسبتا طولانيتر، جامعه و زيرساختهاي آن را به صورتي فرساينده و مستمر تحت تأثير قرار ميدهند. خشکسالي، گرد و غبار، انواع آلودگيها، فرونشست زمين، فرسايش خاک و تغيير اقليم از اين دسته هستند. محاسبه آمار مرگومير و خسارات ناشي از اين مخاطرات بسيار پيچيدهتر بوده و پيامدهاي اقتصادي و اجتماعي آنها نيز گسترده و معمولا آثار آنها به صورت شيوع بيماريهاي مختلف فيزيکي و رواني، مهاجرت، گسترش فقر و عدم تمايل به سرمايهگذاري بروز مييابند. قابليت ثبت و اندازهگيري آنها به طور مستقيم بسيار سخت بوده و امکان برنامهريزي کوتاهمدت براي مهار آنها کم است و طبيعي است که مواجهه با آنها برنامهريزيهاي ميانمدت يا بلندمدت را ميطلبد چراکه زيستبوم يک منطقه را که در طول تاريخ ساکنان با آن به همزيستي رسيدهاند، دگرگون ميكنند. بنابراين شايد بتوان به لحاظ مديريتي، مخاطرات طبيعي را به شيوهاي ديگر و در دو دسته مخاطرات مقطعي و مخاطرات فرساينده تقسيمبندي کرد. بديهي است که شيوه مديريت هريک نيز متفاوت است.بررسي رخدادهاي مخاطرهآميز اخير در کشور به گونهاي روشن مصاديقي از تقسيمبنديهاي فوق را نشان ميدهد. از اواخر دهه 1370 کشور با يک خشکسالي کمنظير در تاريخ مواجه بود (مخاطره اقليمي فرسايشي). بهرهبرداري مستمر و ناپايدار از منابع محدود آب (ناهماهنگ با تغييرات محيطي) در اوايل دهه 1380 با فراگيرشدن فرونشست دشتها و از اواسط دهه 1380 با رخدادهاي مکرر گرد و غبار و آلودگي هوا و کاهش کيفيت منابع آب نمود يافت (مخاطره ترکيبي فرسايشي). درحاليکه در طول نزديک به دو دهه هنوز پيامدهاي اقتصادي-اجتماعي و بهداشت و سلامت جامعه ناشي از اين رخدادها جاي بحث و جدل دارد و برنامهريزي براي مواجهه، مهار، بازسازي زيرساختها و بازتواني جوامع درگير با آنها در دستور کار جوامع علمي و مديريتي کشور است، در همين بازه زماني رخدادهايي نظير زمينلرزه دي ماه 1382 در بم، زمينلرزه آبان ماه 1396 در کرمانشاه (مخاطرات ژئوفيزيکي مقطعي) و سيل اسفندماه 1397 و فروردين ماه 1398 در گلستان، لرستان، خوزستان و فارس (مخاطرات اقليمي مقطعي) و پيامدهاي آن نظير زمينلغزشهاي بيشمار و کمسابقه يا فروچالههاي تهران و فامنين (مخاطره ترکيبي مقطعي) خسارتهاي قابل اندازهگيري و زخمهاي قابل شمارشي را بر جوامع انساني و زيرساختهاي اقتصادي ملي و محلي وارد کردند. به هر جهت مرور رخدادهاي دو دهه گذشته ايرانزمين بيانکننده يک حقيقت است و آن هم چيزي نيست؛ جز اينکه ايران کشوري مستعد براي مخاطرات طبيعي بوده و متأسفانه آگاهي مردم و مسئولان آن از مخاطرات طبيعي در سطح يک کشور مخاطرهآميز نيست.اين ضعف آگاهي، خود را در استقرارنیافتن يک سامانه واحد مديريت يکپارچه مخاطرات طبيعي متشکل از دستکم سه مؤلفه شامل دو مؤلفه مديريت ريسک (1- پديدهشناسي و 2- پايش و هشدار) و يک مؤلفه مديريت بحران (مواجهه، مقابله، بازسازي، بازتواني و سازگاري) نشان ميدهد. دراينميان پديدهشناسي حلقه اول يک سامانه واحد مديريتي است. پديدهشناسي
(Phenomenology) منجر به شناخت سيستماتيک مخاطرات طبيعي در کشور شده، پراکنش خاستگاههاي هر نوع مخاطره را در قالب نقشهها و اطلسها ارائه ميدهد و سازوکار هر مخاطره و تأثيرات احتمالي آن را به تصوير ميکشد. پديدهشناسي حلقه اول و مؤثرترين آنهاست؛ چراکه با رويکردي پيشگيرانه موجب ميشود تا ساختگاههاي انساني در دورترين مکان ممکن از خاستگاههاي مخاطراتي مستقر شده و توسعه يابند (يک ورودي مهم براي طرحهاي آمايش سرزمين). سامانه پايش و هشدار نيز رويکردي پيشگيرانه دارد؛ ولي پيشگيري ای که در جوامع استقرار يافته، در مجاورت منابع مخاطرهآميز، به ناچار رويکرد آن از نوع سازگاري است. سامانه پايش، بر مبناي دادههاي پديدهشناسي در سطح کشور مستقر ميشود (مانند شبکه لرزهنگارها، شتابنگارها، جيپياسها، ايستگاههاي هواشناسي و هيدرومتري، سنجندههاي آلودگي هوا، حسگرهاي فيزيکي و شيميايي کيفيت آب، حسگرهاي آتشفشان و... که همگي شبکه پيشنشانگرهاي مخاطرات طبيعي را شکل ميدهند) و در صورت رؤيت هرگونه ناهنجاري، هشدار لازم براي پرهيز از مواجهه با خطر را ميدهد. به طور طبيعي عملکرد مؤثر سامانه واحد مديريت يکپارچه مخاطرات طبيعي براساس مجموع عملکرد مؤلفههاي پديدهشناسي و پايش و هشدار آن قابل اندازهگيري است. چنان که اين دو مؤلفه در يک کشور خوب عمل کنند، تلفات انساني، اقتصادي، اجتماعي و محيطزيستي بايد تا حداقل اجتنابناپذير کاهش يابند و از سوي ديگر کاربرد مؤلفه سوم با رويکرد مديريت بحران بايد فقط در مختصات زماني و مکاني بازه اجتنابناپذير محدود شود. شايد در آينده بازه مختصات زماني و مکاني حداقل اجتنابناپذير بهعنوان يکي از مؤلفههاي توسعهيافتگي ملل مختلف مورد استناد قرار گيرد.روشن است که مجموعه اقدامات مورد نياز براي سامانه واحد مديريت يکپارچه مخاطرات طبيعي در يک نهاد علمي يا اجرائي نميگنجد و نيازمند همکاري پيوسته و مداوم بخشهاي مختلف البته ذیل يک فرماندهي متمرکز است. دراينميان تفکيک وظايف و ارائه خدمات در زمان مقبول، بسيار مهم است؛ چراکه تصميمهاي مرتبط با مخاطرات طبيعي درصورتيکه در زمان مناسب اتخاذ و اجرا شوند، کارايي دارند و در غيراينصورت فقط يک تجربه تلخ را در شناسنامه کشور ثبت ميکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.