سایه شب بر شمال سوريه
کمال اطهاری
نخستین درسی که از تاریخ میگیریم این است که دولتها و ملتها درسی از تاریخ نمیآموزند، وگرنه این همه فجایع تاریخی تکرار نمیشد (هگل: عقل در تاریخ). حمله انتحاری اردوغان به سوریه نشان میدهد او نیز از تاریخ درسی نیاموخته است. وی در واقع به تکرار در همان دامی افتاده است که دولت ایالات متحده آمریکا در کویت گسترد تا صدام را در آن صید کند. وقتی کودتا علیه اردوغان به کار نیامد که ناقد هژمونی آمریکا، یکهتازیِ نتانیاهو در سرزمینهای اشغالی یا سیسی در مصر است و با ایران و روسیه نرد دوستی میبازد، آمریکا برای حمله به كردها در سوریه به اردوغان چراغ سبز نشان داد تا سایه شب را بر آن بگستراند. اردوغان مانند هر قدرتدوست دیگری، هنگامی که دوستان و متحدان سابقش دانهدانه از او جدا میشوند، حفظ قدرتش را به احیای امپراتوری عثمانی پیوند زده تا عامه مردم را نزد خود نگاه دارد. ترامپ که این تمایل را با نگاه در آیینه وجود خویش بهخوبی دریافته، گَرد بیابانهای کویت را از همان چراغ سبز سترد تا آن را در کوهستانهای سوریه نصب کند.استراتژی جناح حاکم آمریکا که در هر بازیِ بهاصطلاح تمدنیِ کامپیوتری هم به کار برده میشود، این است که دولت اردوغان را در جنگ با گروه خودمختار کرد، به سوریه، ایران و روسیه چنان بساید که مندرس شود و اتحاد این دولتها را در سوریه چنان به هم بزند که برگ برندهای در دست هیچیک برای مذاکره باقی نماند و بالاخره اردوغان یا نابود شود یا به هژمونی آمریکا گردن گذارد. منظور ترامپ از «خروج از جنگهای بیپایان خاورمیانه» این نیست که میخواهد این جنگها پایان پذیرد، بلکه میخواهد بدون حضور مستقیم آمریکا، جنگها تداوم یابد تا بهویژه دو قدرت بزرگ در آن که در پی هژمونی منطقهای هستند (ترکیه و ایران) بهعلاوه روسیه، در تقابل با هم دستاوردهایشان را از دست بدهند. برای همین نیز پس از شاخوشانهکشیدن برای اردوغان، اکنون او را مجاز دانسته که «امنیت» شمال سوریه را تأمین کند تا مبادا از دامی که در آن افتاده، بیرون بیاید! بیتردید از ابتدا، حمایت ترامپ از «نیروهای» دموکراتیک سوریه در مقابل داعش و بعد ترکیه، به معنای حمایت او از نيروهاي دموکراتیک سوریه نبوده است که هر دولت دموکراتیکی در خاورمیانه، هژمونی آمریکا و حیات متحدانش را به خطر میاندازد. از نظر جناح حاکم آمریکا، موجودیت «نیروهای» یک مجموعه دموکراتیک کوچک برای آن مجاز است که موجب واردشدن دولتهای بزرگ اقتدارطلب در جنگهای بیپایان شود تا دموکراتیسم در خاورمیانه توسعه نیابد. از هنری کسینجر چنین نقل میکنند: «دشمنی با آمریکا خطرناک است، اما دوستی با آمریکا هلاکتبار». بیتردید تا چشمانداز قابل مشاهده در سراسر جهان حل مسئله گروهها در برپایی حکومتهای دموکراتیک در چارچوب دولتهای ملی است، سهگانه دولتها، ملتها و خلقها هم در یک فرایند طولانی از توافقات پرچالش، و تنها پس از تعریف دقیق مرزهایشان با یکدیگر، میتوانند به وفاقی پایدار برسند. در واقع وحدت در کثرت باید تعریف شود، نه با حذف کثرت. با همان دقتی که رابطه جامعه مدنی با دولت تعریف میشود تا یک دولت ملی تشکیل شود و پایدار بماند، باید روابط دولتها، ملتها و خلقها تعریف شود. این فرایندی است که اروپای متحد هنوز درگیر آن است و تازه پس از جنگهایی بیپایان در دو قرن به آن رسیده است؛ جنگهایی که لزومی ندارد مناطق دیگر تکرار کنند. در جهان بهجز دموکراسیهای متمرکز پارلمانی و فدرالیسم پارلمانی، مدتهاست انواع دموکراسیهای توافقی، انجمنی و مستقیم در بطن سرمایهداری (سوئیس، لبنان، عراق و... و شیوههایی مانند بودجهریزی مشارکتی و...) شکل گرفته و در حال شکلگیری است و اصولا هم بنا نیست جوامع تا روز محو نظام سرمایهداری که معلوم نیست چه زمانی فرامیرسد، دست روی دست بگذارند.
تجربه تلخ یوگسلاوی با آن پیشینه مقاومت قهرمانانه در مقابل حمله آلمان نازی، نشان داد که هرچند پیوند خلقها از بالا حتی به نام سوسیالیسم ناموفق است، اما تعجیل در شکستن دولت ملی فاجعهبار است. بیشک اگر تشکیل روژوا در دستور کار نبود و تشکیل نمیشد، نیروهای دموکراتیک سوریه به چریکهای قهرمان سرگردانی تبدیل میشدند که بهزودی توسط داعش در خانههای تیمی شهری از پای درمیآمدند. نیروهای دموکراتیک در منطقه خاورمیانه برای رسیدن به مقصد، بهویژه گروههایی که در انواع تلههای فضایی و بهخصوص تله فضایی فقر گرفتار آمدهاند، بهجز تعریف نظام دموکراتیک سیاسی باید برنامه جایگزین توسعه اقتصادی محلی را نیز در چارچوب دولت ملی تعریف کنند. غیر از شبکههای زیرساختی، همپیوندی با دولت ملی به این دلیل ناچار است که حضور در اقتصاد جهانی (که شرط لازم توسعه است) دیگر با قاچاق یا پولشویی ممکن نیست و به توسعه نیز نمیانجامد. شرط ارائه چنین برنامهای نیز سرنگونی سرمایهداری نیست. البته دولتهای ملی وظایفی دارند که به آنها پیشتر پرداختهام و بدون بهانجامرساندن آنها پایدار نخواهند ماند، اما شرح آنها در حوصله این یادداشت نیست. امید که روشنفکران جامعه مدنی بتوانند با تدوین برنامههای جایگزین برای توسعه ملی و محلی در چارچوب دولتهای ملی، به زدودن سایه شب از سر شمال سوريه و در نهایت بلوغ دموکراتیک منطقه خاورمیانه یاری برسانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.