|

سایه‎ شب بر شمال سوريه

کمال اطهاری

نخستین درسی که از تاریخ می‎گیریم این است که دولت‎ها و ملت‎ها درسی از تاریخ نمی‎آموزند، وگرنه این همه فجایع تاریخی تکرار نمیشد (هگل: عقل در تاریخ). حمله‎ انتحاری اردوغان به سوریه نشان می‎دهد او نیز از تاریخ درسی نیاموخته است. وی در واقع به تکرار در همان دامی افتاده است که دولت ایالات متحده آمریکا در کویت گسترد تا صدام را در آن صید کند. وقتی کودتا علیه اردوغان به کار نیامد که ناقد هژمونی آمریکا، یکه‎تازیِ نتانیاهو در سرزمین‎های اشغالی یا سیسی در مصر است و با ایران و روسیه نرد دوستی می‎بازد، آمریکا برای حمله به كردها در سوریه به اردوغان چراغ سبز نشان داد تا سایه‎ شب را بر آن بگستراند. اردوغان مانند هر قدرت‎دوست دیگری، هنگامی که دوستان و متحدان سابقش دانه‌دانه از او جدا می‎شوند، حفظ قدرتش را به احیای امپراتوری عثمانی پیوند زده تا عامه‎ مردم را نزد خود نگاه دارد. ترامپ که این تمایل را با نگاه در آیینه‎ وجود خویش به‌خوبی دریافته، گَرد بیابان‌های کویت را از همان چراغ سبز سترد تا آن را در کوهستان‎های سوریه نصب کند.‌استراتژی جناح حاکم آمریکا که در هر بازیِ به‌اصطلاح تمدنیِ کامپیوتری هم به کار برده می‎شود، این است که دولت اردوغان را در جنگ با گروه خودمختار کرد، به سوریه، ایران و روسیه چنان بساید که مندرس شود و اتحاد این دولت‎ها را در سوریه چنان به هم بزند که برگ برنده‎ای در دست هیچ‌یک برای مذاکره باقی نماند و بالاخره اردوغان یا نابود شود یا به هژمونی آمریکا گردن گذارد. منظور ترامپ از «خروج از جنگ‎های بی‎پایان خاورمیانه» این نیست که می‎خواهد این جنگ‎ها پایان پذیرد، بلکه می‎خواهد بدون حضور مستقیم آمریکا، جنگ‎ها تداوم یابد تا به‌ویژه دو قدرت بزرگ در آن که در پی هژمونی منطقه‎ای هستند (ترکیه و ایران) به‌علاوه‎ روسیه، در تقابل با هم دستاوردهایشان را از دست بدهند. برای همین نیز پس از شاخ‌و‌شانه‌کشیدن برای اردوغان، اکنون او را مجاز دانسته که «امنیت» شمال سوریه را تأمین کند تا مبادا از دامی که در آن افتاده، بیرون بیاید! بی‎تردید از ابتدا، حمایت ترامپ از «نیروهای» دموکراتیک سوریه در مقابل داعش و بعد ترکیه، به معنای حمایت او از نيروهاي دموکراتیک سوریه نبوده است که هر دولت دموکراتیکی در خاورمیانه، هژمونی آمریکا و حیات متحدانش را به خطر می‎اندازد. از نظر جناح حاکم آمریکا، موجودیت «نیروهای» یک مجموعه دموکراتیک کوچک برای آن مجاز است که موجب واردشدن دولت‎های بزرگ اقتدارطلب در جنگ‎های بی‎پایان شود تا دموکراتیسم در خاورمیانه توسعه نیابد. از هنری کسینجر چنین نقل می‎کنند: «دشمنی با آمریکا خطرناک است، اما دوستی با آمریکا هلاکت‎بار». بی‎تردید تا چشم‎انداز قابل مشاهده در سراسر جهان حل مسئله گروه‎ها در برپایی حکومت‎های دموکراتیک در چارچوب دولت‎های ملی است، سه‎گانه‎ دولت‎ها، ملت‎ها و خلق‎ها هم در یک فرایند طولانی از توافقات پرچالش، و تنها پس از تعریف دقیق مرزهایشان با یکدیگر، می‎توانند به وفاقی پایدار برسند. در واقع وحدت در کثرت باید تعریف شود، نه با حذف کثرت. با همان دقتی که رابطه جامعه مدنی با دولت تعریف می‎شود تا یک دولت ملی تشکیل شود و پایدار بماند، باید روابط دولت‎ها، ملت‎ها و خلق‌ها تعریف شود. این فرایندی است که اروپای متحد هنوز درگیر آن است و تازه پس از جنگ‎هایی بی‎پایان در دو قرن به آن رسیده است؛ جنگ‎هایی که لزومی ندارد مناطق دیگر تکرار کنند. در جهان به‌جز دموکراسی‎های متمرکز پارلمانی و فدرالیسم پارلمانی، مدت‎هاست انواع دموکراسی‎های توافقی، انجمنی و مستقیم در بطن سرمایه‎داری (سوئیس، لبنان، عراق و... و شیوه‎هایی مانند بودجه‎ریزی مشارکتی و...) شکل گرفته و در حال شکل‎گیری است و اصولا هم بنا نیست جوامع تا روز محو نظام سرمایه‎داری که معلوم نیست چه زمانی فرامی‎رسد، دست روی دست بگذارند.

تجربه‎ تلخ یوگسلاوی با آن پیشینه‎ مقاومت قهرمانانه در مقابل حمله آلمان نازی، نشان داد که‎ هرچند پیوند خلق‎ها از بالا حتی به نام سوسیالیسم ناموفق است، اما تعجیل در شکستن دولت ملی فاجعه‎بار است. بی‌شک اگر تشکیل روژوا در دستور کار نبود و تشکیل نمی‎شد، نیروهای دموکراتیک سوریه به چریک‎های قهرمان سرگردانی تبدیل می‎شدند که به‌زودی توسط داعش در خانه‎های تیمی شهری از پای درمی‎آمدند. نیروهای دموکراتیک در منطقه خاورمیانه برای رسیدن به مقصد، به‌ویژه گروه‌هایی که در انواع تله‎های فضایی و به‌خصوص تله‎ فضایی فقر‎ گرفتار آمده‎اند، به‌جز تعریف نظام دموکراتیک سیاسی باید برنامه‎‎ جایگزین توسعه‎ اقتصادی محلی را نیز در چارچوب دولت ملی تعریف کنند. غیر از شبکه‌های زیرساختی، هم‎پیوندی با دولت ملی به این دلیل ناچار است که حضور در اقتصاد جهانی (که شرط لازم توسعه است) دیگر با قاچاق یا پول‎شویی ممکن نیست و به توسعه نیز نمی‎انجامد. شرط ارائه‌ چنین برنامه‎ای نیز سرنگونی سرمایه‎داری نیست. البته دولت‎های ملی وظایفی دارند که به آنها پیش‌تر پرداخته‎ام و بدون به‌انجام‌رساندن آنها پایدار نخواهند ماند، اما شرح آنها در حوصله این یادداشت نیست. امید که روشنفکران جامعه‎ مدنی بتوانند با تدوین برنامه‎های جایگزین برای توسعه‎ ملی و محلی در چارچوب دولت‎های ملی، به زدودن سایه‎ شب از سر شمال سوريه و در نهایت بلوغ دموکراتیک منطقه خاورمیانه یاری برسانند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.