چگونه سرمایهداری استثمار حیوانات را در جامعه درونی کرده و حفظ میکند
حیوانات: نماینده نیروی کار بدون دستمزد
گروه اندیشه: حیوانات مهمترین بخش از وعدههای غذایی و بخشی مهم از پوشش و لباس انسانها هستند و عنصری تعیینکننده در آزمایشگاههای پزشکی، مقاصد آرایشی، بهداشتی و نظامی. صنایع کشتار جمعی حیوانات سالانه هزارانهزار میلیارد دلار از قبل حیوانات به دست میآورند و از کارگران این صنعت نیز به طرز وحشیانهای بهرهکشی میکنند. تمام دمودستگاههای تبلیغاتی هم حیات و سلامتی انسانها را به سلب حیات حیوانات گره میزنند. اما ناگهان رفتاری دوگانه از آدمها سر میزند. آدمها میتوانند همزمان دستهای از حیوانات را نازونوازش کنند و دستهای دیگر را بکشند و بخورند. اوج رابطه عجیب انسانها با حیوانات را میتوان در برخورد دوگانه آدمها با حیوانات خانگی و سایر گونههای حیوانی دید، خاصه حیواناتی که به مصرف ما میرسند. بگذریم از تجارت عظیم و سودآور حیوانات خانگی. دلیل این رفتار چیست؟ پاسخ این سوال را میتوان در کتاب «اقتصاد سیاسی حقوق حیوانات» اثر باب تورس جست که تلاشی است نظری با دادههای مستند علیه بهرهکشی از حیوانات. تلاش تورس در این کتاب نه از زاویه دید حامیان و کمپینهای حمایت از حقوق حیوانات بلکه از منظر اقتصاد سیاسی است. او حتی پدر جنبش رهایی حیوانات، پیتر سینگر، را هم نقد میکند که چطور نتوانست نشان دهد ستم عنصری ساختاری است و ریشه در مناسبات اقتصادی و غيراقتصادي دارد. این کتاب با ترجمه گلناز ملک و به همت نشر مرکز در فارسی موجود است. باب تورس در کتاب حاضر میکوشد دامپروری و صنایعی را که از بهرهکشی حیوانات سود میبرند، درون چارچوب بزرگتر و پویای بهرهکشی در نظام سرمایهداری قرار دهد. او چند کار مهم در این کتاب میکند. تورس به بررسی نقادانه سرمایهداری و نسبت آن با بهرهکشی از حیوانات میپردازد. مشارکت انسانها را در یکی از فراگیرترین و ریشهدارترین اشکال سلطه در فرهنگ معاصر به چالش میکشد و نشان میدهد چگونه کشتار سازمانیافته حیوانات و بهرهکشی از آنها به لطف «قانون» و «سلطه» انجام میشود و بهرهکشی از حیوانات را تبدیل کرده به پدیدهای که بخشی از نظامهای اقتصادی و ایدئولوژیک ماست. تورس پیشنهاد میدهد بهجای اینکه خشونت را در سطح میانفردی ببینیم و بهاینترتیب وجدان معذبمان را آرام کنیم، خشونت را به صورت ساختاری ببینیم که در شکلگیری و حفظ سلسلهمراتب اجتماعی و اقتصادی رخ میدهد. او به بررسی آن نظام تولیدی میپردازد که بر بسیاری از محصولات غذایی روزانه ما حاکم است و با کمک آرای همفکرانش میکوشد نشان دهد که چگونه سلطه ما بر حیوانات و گونهپرستی انسانها در دو سطح ایدئولوژیک و مادی رخ میدهد. همچنین میکوشد به این سوال پاسخ دهد که چگونه سرمایهداری استثمار حیوانات را در جامعه معاصر درونی کرده و آن را گسترش داده و حفظ میکند و نشان میدهد چطور دستکاریهای تبليغاتي قانعمان میکنند که این نظم ظالمانه طبیعی، مطلوب و به سود همگان است. او در این کتاب ضمن تکیه بر سنت آنارشیسم کمابیش از آرای متفکرانی چون کارل مارکس، آنتونیو گرامشی، یوزف پرودن، پیتر کراپوتکین، موری بوکچین، امانوئل والرشتاین، دیوید نایبرت، اما گلدمن و دیگران و حتی داستانهای علمی- تخیلی اورسلا لو گویین هم استفاده میکند. تورس در چنین پسزمینهای چند ادعای جنجالی هم مطرح میکند. او مدعی است نظم اقتصادی و اجتماعیای که در آن بهسر میبریم به همان شکل ساختاریافتهای که مردم را استثمار میکند، حیوانات را هم استثمار میکند و حیوانات را باید درون تحلیلهایی در نظر گرفت که درباره تدابیر سرمایهداری است و منطقی از آن بیرون کشید که آنها را در تحلیل تولید کالایی، بهرهکشی و نزاع طبقاتی لحاظ کند. در نظر او حیوانات را باید بخشی از طبقه کارگر و نماینده نیروی کار بدون دستمزد دانست. چون آنها نقشی مستقیم و بسیار تعیینکننده در توسعه سرمایهداری صنعتی دارند: «با درنظرگرفتن نقش حیوانات در این مکانیسم تولیدی گسترده، اندیشیدن درباره حیوانات - بهعنوان دارایی جاندار دیگران - در چارچوب تحلیلی از طبقه کارگر ناگزیر است». حیوانات بهعنوان نیروی کار بیدستمزد نهفقط خودشان تبدیل به کالا میشوند، بلکه انرژی، غذا و پوشاکی را فراهم میکنند که به توسعه سرمایه صنعتی کمک میکند. به عبارت دیگر، نهتنها حیوانات خودشان کالا و مایملکاند، بلکه کالا هم تولید میکنند و در اصل بهصورت ماده اولیه خام، یا بهعنوان نیروی کار تولید، در تجارت به خدمت گرفته میشوند. البته تورس بین موقعیت حیوانات و موقعیت کارگران غیربرده فرق میگذارد، چون حیوانات مستقیما دارایی مالکانشان تلقی میشوند، هیچ دستمزدی ندارند و بدل به ماشینهای زنده و دارای احساساتی میشوند که برای تولید کالا و سودآوری استفاده میشوند. او حیوانات را بخشی از نظامی تولیدی میداند که در آن مالکیت خصوصی اهرمی برای تولید است. بیتردید کل نظام سرمایهداری نمیتواند بدون مالکیت خصوصی وجود داشته باشد. او رابطه مالکیت [خصوصی] و حیوانات را بهعنوان دارایی برای استخراج سود از حیوانات ضروری میداند، چه مستقیما از طریق پرورش و فروش خود حیوانات و چه با استفاده از نیروی کارشان برای تولید کالاهای دیگر. در نظر تورس کالاییسازی از حیوانات مشروط به این است که آنها را دارایی خودمان بدانیم. او تأکید دارد چون «مفهوم مالکیت به اندازه کالا برای سرمایهداری تولیدی اهمیت دارد»، پس باید دریافت چیست و چگونه در مناسبات سرمایه عمل میکند تا از این طریق بتوان به ریشههای سلطه ما بر حیوانات رسید که به ما اجازه میدهد آنها را به داراییهای خود تبدیل کنیم. در نظر تورس «مالکیت خصوصی که ابزاری است برای خلق سرمایه، در دل خود استثمار کارگرانی را پنهان کرده که ارزش از آنها دزدیده شده است». او معتقد است مناسبات مالکیت خصوصی، وقتی درمورد حیوانات اجرا میشود، علاوه بر کالاییشدن، به یکی از اشکال سلطه خشونتبار و شکنجههای بیدلیل بدل میشود که همه بهخاطر سود و میل ما به محصولات حیوانی است. نویسنده به تولیدات کشاورزی معاصر اشاره میکند و نشان میدهد که هم در استثمار نیروی کار انسان و هم حیوانات مالکیت خصوصی به شیوهای کاملا یکسان اجرا میشود. معالوصف، وضعیت حیوانات را کمی متفاوت میبیند، چون «تمامی آنچه تولید میکنند، معطوف به ارضای نیازهای صاحبانشان است و هدف چیزی نیست جز حداکثر سود». مثلا به جوجههای کبابی اشاره میکند که وقتی سلاخی میشوند تقریبا چهارماههاند و برای این پرورش داده میشوند که به سرعت رشد کنند و سریعا وزن اضافه کنند تا زودتر سلاخی شوند و گردش سرمایه سریعتر شود؛ چراکه «تولید کالاهای حیوانی درست مثل تولید هر کالای دیگری، به سرمایهگذاری کم در تولید و فروش آن به بالاترین قیمت ممکن بستگی دارد». منتها همانطورکه سرمایهگذاری در نیروی کار انسانی با مجبورکردن کارگران به فروش نیروی کارشان باعث استمرار فلاکت انسان میشود، تولید محصولات حیوانی نیز به فلاکت حیوانات استمرار میبخشد. در نظر تورس بهرهکشی از گروههای مشخصی از انسانها و حیوانات با تاروپود اجتماع و اقتصاد ما در هم تنیده است، چون «آنطورکه رسم جهان ماست، حیوانات همیشه در اختیار و دستخوش خواستههای انسان، منجمله بیارزشترین خواستهها، خواهند بود». اغلب متفکران با تحلیلی صرفا اخلاقی به خشونت علیه حیوانات میپردازند؛ اما قاب تحلیلی تورس متفاوت و جالب است. او حیوانات را قربانیان خواستههای حریصانه انسان و گرفتار چرخه کالاییشدن و بهرهکشی و دستخوش اختیارات ما میداند و تأکید دارد خشونت علیه حیوانات را باید ساختاری دید، مثل خشونتی که علیه میلیاردها آدم در جامعه نابرابر جهانی اعمال میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.