نا-سفرنامه-۱
چهار و شش
نغمه ثميني. نويسنده
متهم شدهام به دزديدن چهار انگشت از يک آدم ناشناس. ترسيدهام و هيچ راهي براي اثبات بيگناهيام ندارم. ترسيدهام و فکر ميکنم ترس همزاد ماست، وقتي پايمان را از اين سرزمين بيرون ميگذاريم. در سرزمينهاي خارجي هر وقت پليسي را ميبينم که به سمتم ميآيد، ميترسم؛ ناخودآگاه دستم ميرود به رويِ سرم. هر وقت بوق دزدگير مغازهاي به صدا درميآيد، ميترسم؛ فکر ميکنم شايد اشتباهي چيزي را برداشتهام و همان روزِ دزديدن انگشتها هم زماني که منتظر ايستادهام تا مأمور مهاجرت ويزايم را زيرورو کند، ترسيدهام؛ ترسي شناختهشده که هميشه برايش مهيا هستم؛ تا هواپيما ميخواهد در کشوري - حتي ايران- فرود بيايد، نفسهاي عميق ميکشم که آماده شوم براي آن صف طولاني گمرک که در انتهايش در جعبهاي شيشهاي مردي - معمولا مردي و نه زني- با صورتي جدي و گاهي لبخندي باسمهاي نشسته است و منتظر است که موشي را به دام بيندازد. من از سياتل آمدهام فرانکفورت که از آنجا بروم به آمستردام براي مشارکت در يک اجرايِ تئاتري. ميدانم هيچ مشکلي ندارم. دعوتنامهام را در يک دست ميفشارم و گذرنامهام را در يک دست ديگر. دالان اين برزخ تنگ و باريک است و در
چشم برهمزدني سه، چهار صف طولاني درست ميشود و من ميانِ يکي از اين صفها. حتما عمدي در کار است براي تنگگرفتن اين دالان. فرودگاه فرانکفورت درياست، هيچ وقت آدم سر و تهش را پيدا نميکند؛ اما هميشه اين دالانهاي ورودياش تنگ و باريک و زشت و طوسي و بيحسوحال است. انگار عمدا «تنگ و باريک و زشت و طوسي و بيحسوحال» است؛ مصداقِ گربه را دم حجله کشتن. قرار است مکان چيزي را به مای مسافر- که طبعا خستگي، ذهنهايمان را تأثيرپذير کرده است- گوشزد کند؛ مثل يک جور تولد دشوار و بيرونزدن از دهانهاي تنگ که آن سويش جهاني رنگارنگ به انتظار است. مثل يک جور آيين دشوار آشناسازي در جوامع ابتدايي که فرد با گذراندن دشواريهاي جسمي، اجازه ورود به جامعه بزرگسال را مييابد. اينجا هم ما در آن صفهاي طولاني و آن دالان باريک ميفهميم که داريم وارد جايي ميشويم که نگاهها روی ماست و حواسها جمعمان است. داريم وارد جايي ميشويم که از همين ابتدا پذيرفتن ما را به رخمان ميکشد و نشانمان ميدهد که براي ورود بايد مرارت کشيد و بهايي پرداخت. بعضيها مثل ما بهاي بيشتري ميپردازند که برميگردد به ساعتها در صف ايستادنهاي جلوي سفارت و بعد هم
انتظارهاي طولاني و بعد هم گيروگرفتهاي مدارک؛ و بعضيها بهاي کمتر: تنها در صف ايستادن پس از خستگي از يک سفر طولاني. دارندگان پاسپورت اتحاديه اروپا مثل فاتحاني پرغرور از کنارمان ميگذرند و نيمنگاهي به ما «ويزاداران» ميکنند و تهلبخندي و بدون اينکه منتظر بمانند يا مدارکشان زيرورو شود، گذرنامهشان را بر صفحهاي مماس ميکنند و درها گشوده ميشود و ميگذرند. اين هم بخش ديگري از آداب اين مکان است: حسرت اروپايينبودن. به ورودي فرودگاه امام در ايران فکر ميکنم که هميشه صف ما ايرانيها طولانيتر است، از صف کوتاه اتباع خارجي. آنجا هم آنها همين لبخند پيروزمند را دارند. آنجا هم هميشه آدم ميترسد؛ خب ميشود نرفت و نيامد و همان جا ماند؛ اما آدميزاد ذاتا ماجراجوست و سفر تجربه غريبي به آدم ميدهد از درک ديگران و درک جهان و گريز از آن «ايگوي» وحشي که دائم به گوش آدم ميخواند: تو مرکز جهاني!
ميرسم به دهانه ورودي. به آن دهانه دشوار و ترسناک تولد. افسر بلندبالاي بيحوصلهاي نشسته است. گذرنامهام را ميگيرد. با ديدن جلدش قيافهاش درهم ميرود، با ديدنِ صفحه اولش و تفاوتي که آن عکس با قيافه فعليام دارد، بيشتر قيافهاش درهم ميرود. يک بار در ايران اثر انگشت گرفتهاند، حالا باز بايد همان کارها تکرار شود که بدانند آيا من دقيقا همان آدم هستم يا نه. انگشتان من مقاومت و لجبازي غيرمعمولي براي اين «اثر انگشت بازي» دارند. سر انگشتانم صاف است. انگار اصلا اثر انگشت ندارم و اين هميشه همه را مشکوکتر ميکند؛ شايد تروريستهايي هستند که ميروند پول ميدهند انگشتشان را عمل ميکنند که بدون اثر انگشت شود. با 10 بار جابهجاکردن انگشتها و ساييدنشان به پر دامن و کم فشاردادنها و بيشتر فشاردادنها روي صفحه «اثر انگشتگير» سر آخر از دست راست خلاص ميشود و نوبت ميرسد به دست چپ. باز با 10 بار جابهجاکردن انگشتها و ساييدن و کم فشاردادنها و بيشتر فشاردادنها... . نه اين بار به همان راحتي نيست. دست چپم مشکلي دارد. باز تکرار همان کارها، جابهجايي و ساييدن و فشار کم و فشار زياد... . مأمور مشکوک نگاه ميکند و من
بيگناهترين لبخندم را ميزنم. لبخندم او را مشکوکتر ميکند. گوشي تلفن را برميدارد و به آلماني چيزي ميگويد. ميفهمم يک جاي کار از اساس ايراد دارد. با خودم فکر ميکنم و مرور ميکنم. ايدههاي عجيبوغريب. اگر در هواپيما وقتي خواب بودم، کسي گذرنامهام را عوض کرده باشد؟ اگر کسي دربارهام يک گزارش دروغ فرستاده باشد؟ اگر اين مأمور دارد بهانهگيري ميکند که به مافوقش نشان دهد چقدر کاري است و من شدهام طعمه دستبهنقدش؟ و هزار اگر ديگر. آدمهاي صف که پشت من ايستادهاند، کمکم غرغرشان بلند ميشود؛ غرغرهايي به زبانهاي مختلف: اسپانيايي، روسي، آمريکايي و عربي. پليسي سراسر مسلح سر ميرسد. همه پشتسريها را به صفي ديگر ميخواند. من ماندهام مقابل دکه شيشهاي مخوف و ديگر هيچکس پشت سرم نيست. مسافرها همانجور به من نگاه ميکنند که اگر من جای آنها بودم، به طعمه پليس نگاه ميکردم: «تروريست! بالاخره گير افتاد!».
نگاهشان پر از نفرت و خشم است و لابد آنهايي که با من در يک پرواز بودهاند، فکر ميکنند که خدا عمر دوباره به آنها داده که با وجود من، پروازشان سالم به زمين نشسته است. پليس سراسر مسلح پيش ميآيد و به من ميگويد که همراهش بروم. ميپرسم چرا و او ميگويد روشن خواهد شد.
مسير آمده را بازميگرديم. از دالانهاي ديگري رد ميشويم و ميپيچيم به جايي که شبيه سالن ترانزيت است؛ تابلوهاي بزرگ تبليغاتي از زنان زيبا، عطرهايِ طاق و جفت و شکلات و بطريهاي بزرگ و کوچک. پليس هر دو ثانيه يکبار چک ميکند که من کنارش باشم. انگار ممکن است به جايي که نميدانم کجاست فرار کنم. شنيدهام همه جاي ِ فرودگاه دوربين دارد و بيخودي سعي ميکنم لبخند بيگناهم را حفظ کنم و عضلات صورتم درد گرفته است. پليس دري شبهمخفي را ميگشايد. انگار به ديوار دستگيره وصل کردهاند و ما وارد فضايي ميشويم صد بار متفاوت با آن زرق و برق بيروني. اينجا دفتر پليس فرودگاه است: زشت و بدقواره و حتي کمي کثيف. تضاد اين مکان با آن بيرون به ذهن خسته مسافر ميگويد که لياقت پيوستن به جهانِ آزاد متمدن را ندارد و بايد بازگردد به همان جايي که شبيه تصور غرب است از کشورهاي شرق ميانه. آنجا مرد تيرهپوستي روي ساک سياه ِزهواردررفتهاش چمباتمه زده. به نظرم چند بار هم بالا آورده است. زمين کثيف است و مرد دارد زير لب غرغر ميکند، با آوايي غربي. من هم مينشينم کنار دست ِاو روی صندلي، به انتظار. هزار فکر عجيبتر به ذهنم هجوم ميآورد. کمکم دارم
خودم را در قالب متهم باور ميکنم! شايد نقشهاي داشتهام که نميدانم، شايد کاري کردهام که يادم نيست. شايد قصدي داشتهام که فراموش کردهام. شايد به من قرص فراموشي دادهاند و من رفتهام يک جايي را منفجر کردهام و برگشتهام.
پليس سراسر مسلح صدايم ميزند. ميروم به اتاقي ديگر که يک پليس ديگر درست هم قد و قواره او آنجا نشسته است. آنها با هم با دقت به من نگاه ميکنند، نه به من! به دستِ چپ من! پليس ديگر ميگويد اثر انگشت چهار انگشت دست چپ من متفاوت است با اثر انگشتي که در ايران ثبت شده و آنها در پرونده من دارند. من گيج ميشوم، اما آنها از من گيجترند. ميپرسم چطور چنين چيزي ممکن است؟ پليس تمام مسلح ميگويد انگار شما چهار انگشت نفر ديگري را دزديده باشيد. با خودم فکر ميکنم شايد در هواپيما وقتي خواب بودم، تروريستي آمده و چهار انگشت من را بريده و چهار انگشت خودش را به دست من پيوند زده. به دستم نگاه ميکنم. دست چپم برايم غريبه شده. انگار واقعا دست يک آدم ديگر است. تنها انگشت شستم مال خودم است. اما جاي بخيه روي دستم را پيدا نميکنم.
دو پليس همشکل بار ديگر از من اثر انگشت ميگيرند و باز نتيجه همان است. چهار انگشت دست چپ مال کس ديگري است. هر دو گيج شدهاند، من هم. ميگويم شايد اثر انگشتم در اين چند ماه عوض شده. ميگويند امکان ندارد. ميگويم شايد دستگاه شما مشکلي دارد. ميگويند امکان ندارد. ميافتم به پرتوپلاگويي. ميگويم ميخواهيد دستم را از بازو به شما نشان دهم که جاي بخيهاي چيزي ندارد؛ يعني دستم را عوض نکردهام. با اين حرف بيمنطق خيلي منطقي برخورد ميکنند. ميگويند مشکل کل دست نيست، مشکل فقط چهار انگشت است. شروع ميکنند با هم به آلماني حرفزدن. بعد به نظرم به رئيسشان زنگ ميزنند و باز آلماني حرف ميزنند. بعد باز با هم حرف ميزنند. من دل توي دلم نيست. تا پرواز بعدي خيلي فرصت ندارم و اگر بخواهند من را به خاطر جعل چهار انگشت زنداني کنند، همهچيز به هم ميريزد. از بيرون مرد تيرهپوست با صداي بلند و به زباني که به هندي شبيه است چيزهايي ميگويد، که يعني انگار ساعتهاست که منتظر است.
تلفن زنگ ميخورد. پليس ديگر جواب ميدهد. دو پليس با هم حرف ميزنند. هر دو ناراضياند. پليس تماممسلح ميگويد که به گفته مافوقش من ميتوانم بروم. چون بر اساس منطق اثر شش انگشت من با اثر انگشت پروندهام مطابقت دارد و فقط چهار انگشت مطابقت ندارد و چون شش از چهار بزرگتر است. يعني اگر برعکس بود اصلا اجازه ورود به اروپا را نداشتم. يعني انگشت شست دست چپ من -و تطابقش با انگشتان دست راستم- برگه ورود من به جهان آزاد است. اين منطق هرچه هم که بيمنطق است، اما من راضيام که ميتوانم بروم. دم رفتن ميپرسم واقعا جريان چيست... پليس سراسر مسلح ميگويد شايد شايد شايد شايد و پليس ديگر يک شايد ديگر اضافه ميکند که شايد اشتباه سفارت است که اثر انگشتها را اشتباهي «فايل» کرده است.
من دواندوان خودم را در هواپيماي بعدي مياندازم. به پروازم رسيدهام، اما مضطرب و گيج و نگران. در تمام طول پرواز خيرهام به دستِ چپم و فکر ميکنم به يک ايراني بينواي ديگر که چهار انگشتش مال خودش است -همان چهار تا که مال من نبود-، اما احتمالا شش انگشتش مال کس ديگري است و او احتمالا آمده مثلا دختر پابه ماهش را ببيند و حالا بايد تمام راه آمده را بازگردد، چون چهار از شش کوچکتر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.