«تئوری بنیادی هنر تئاتر» و کنستانتین استانیسلاوسکی
در تئاتر از تئاتر بیزار شدم
شرق: «تئوری بنیادی هنر تئاتر» اثرِ کنستانتین استانیسلاوسکی اخيرا با ترجمه اصغر رستگار در نشر نگاه منتشر شده است. در مقدمه اين كتاب نقلقولي از ناباكوف آمده درباره استانیسلاوسکي كه از اين قرار است: «وقتی استانیسلاوسکی و نمیروویچ دانچنکو تماشاخانۀ کوچک مسکو را تأسیس کردند، چیزی نگذشت که وضع کمکم عوض شد. تماشاخانه از آن وضع کموبیش مبتذل بیرون آمد و به راهی رفت که سزاوارش بود، یعنی بدلشدن به معبد هنر اصیل». ناباکوف در «درسهایی درباره ادبیات روس» (ترجمه فرزانه طاهری) مينويسد: «این تماشاخانه اساساً تجسم فکر خدمت به هنر بود، نه به قصد مالاندوزی یا شهرت، بلکه با هدف عالی دستاوردی هنری. هیچ نقشی را مهمتر از نقش دیگر تلقی نمیکردند، تکتک جزئیات را حائز ارزشی همپای ارزش انتخاب نمایشنامه میانگاشتند. بهترین بازیگران هم هرگز از کوچکترین نقشهایی که اتفاقاً به عهدهشان گذاشته میشد، شانه خالی نمیکردند، چون استعداد آنها به گونهای بود که میتوانستند با همین نقشها موفقیتی عظیم کسب کنند. تا مدیر صحنه مطمئن نمیشد که بهترین نتایج ممکن از لحاظ تحقق هنری و کمال در تکتک جزئیات کار کسب شده است، نمایش به اجرا در
نمیآمد». آنطور كه مترجم كتاب مينويسد اصول و قواعد مندرج در «تئوری بنیادی هنر تئاتر» را نباید بهمنزله حکم یا قانونی غیرقابل تخطی تلقی کنیم. بلكه این اصول، باید با توجه به شرایط زمانی و مکانی و نیازهای مادی و روحی مورد بررسی قرار گیرند و با محک تجربه سنجیده شوند. در عین حال، نظریههای دیگر و جدیدتر را نیز بايد مورد مطالعه قرار داد تا از کژراهههایی که در کمین نگرش یکجانبه نشسته است، دوری کنیم. اصغر رستگار معتقد است یکی از عواقب گسترش و نفوذ روزافزون سینما در کشور ما این بوده است که علاقهمندان به هنر بازیگری بهراحتی میتوانستند حاصل تلاش و کوشش بازیگران مشهور و ستارگان برجسته تئاتر و سینما را در قالب شخصیتهای گونهگون ببینند و احیانا از هریک چیزی فرا بگیرند. اما همین کار، این عیب اساسی را نیز به دنبال داشته است که نمایشگاهی از کاراکترها و «تیپ»های نمایشی، بهشکلی حاضر و آماده در دسترس باشد و این خطری است که همیشه در کمین بازیگر نشسته و به همین دلیل است که آنچه ما در صحنه تئاتر و سینمای کشورمان میبینیم، حقیقتا چیزی نیست جز همان تیپهای ساختهوپرداختهای که از فرط نمایش مکرر، فرسوده و نخنما شدهاند
و تا چنین است عرضه نظریههای مختلف در زمینه هنر بازیگری و کارگردانی صحنه نیازی سخت محسوس است.استانیسلاوسکی متعلق به دورانی است که از جانب صاحبنظران، دوران «اوج رئالیسم روسی» نام گرفته است. در شرایطی که داستانپردازان و نمایشنامهنویسان بزرگ روس میکوشیدند تا به حقیقت زندگی و علت و معلول واقعی روابط انسانی دست یابند، استانیسلاوسکی برای نخستینبار کوشید تا به حقیقت هیجانات و سرشت واقعی احساسات آدمی دست یابد و آن را از طریق صحنه ارائه دهد. با اين همه، سیستم استانیسلاوسکی منتقدانی نيز دارد ازجمله دیوید مگارشک كه در سال1950 دراينباره نوشت: تئوری بازیگری که به وسیله استانیسلاوسکی در «سیستم» مشهورش ارائه شده است، بهرغم تصور بسیاری از منتقدان، چندان که بر تجربه متکی است بر تعقل نیست. درحالیکه پارهای از اصول کلی بازیگری از جانب عدهای از هنرپیشگان و نمایشنامهنویسان مشهور وضع شده بود، استانیسلاوسکی دریافت که این اصول هرگز به یک سیستم برگردانده نشده و از اینرو مربیان بازیگری چیزی در دست ندارند تا تعالیم خود را بر آن بنا کنند، زیرا «الهام»ی را که نظریهپردازان تئاتر آن همه بر آن تأکید میورزند، نمیتوان
تعلیم داد: «کارگردانان آن نتیجه را که مطلوبشان است، ماهرانه شرح میدهند، چراکه آنان تنها به نتیجه غایی دلبستهاند. آنان هنرپیشه را مورد انتقاد قرار میدهند و آنچه را که نباید بکند گوشزد میکنند، اما این را که چگونه میتوان به نتیجه مطلوب دست یافت بازگو نمیکنند. کارگردان قادر به انجام کارهای زیادی است. اما هر کاری را با هر وسیلهای نمیتوان انجام داد، چراکه وسیله اصلی در دست هنرپیشه است». استانیسلاوسکی در سال 1863 در مسکو به دنیا آمد و سال 1938 در همانجا درگذشت. او میگوید: «من با بازیگرانم همانند مانکنها رفتار میکردم. من آنچه را که در تخیل خود میدیدم نشان میدادم و آنها از من تقلید میکردند. هرگاه در کسب احساس درست توفیق مییافتم، نمایش جان میگرفت. اما آنجا که از حد ابداع خارجی پا فراتر نمیگذاشتم، نمایش میمرد. حسن کارم در آن هنگام این بود که میکوشیدم صادق باشم و نیز اینکه در پی حقیقت بودم. من از دروغگویی، به ویژه دروغپردازی تئاتری، نفرت داشتم. بهتدریج در تئاتر از تئاتر بیزار شدم و در آن به جستوجوی زندگی راستین برخاستم، البته نه زندگی معمولی بلکه زندگی هنری». آنچه استانیسلاوسکی را واداشت تا
روشهای کارگردان خودرأی را وانهد و به جستوجوی «قوانین مقدماتی روانی و روان-تنی بازیگری» برآید. این روشها به سهولت قابل تقلید بودند و در عین حال غیرقابل تقلید مینمودند. استانیسلاوسکی، پس از اولین سفر خارجی خود به آلمان در سال 1906، به همراهی «تئاتر هنری مسکو» برای تعطیلات عازم فنلاند شد. در طی اقامت در فنلاند، برای نخستینبار بر آن شد تا در مقام هنرپیشه و کارگردان، به تجزیه و تحلیل تجربیاتش بپردازد و قوانین تکنیک بازیگری را کشف کند. در آن هنگام او از شهرتی جهانی برخوردار بود و شخصیتهای نمایشی بسياري آفریده بود و گرچه همه آنها موفقیتآمیز نبودند، زمينه شهرتِ چخوف يكي از مهمترين نمايشنامهنويسان تاريخ تئاتر را فراهم آوردند. بازی او در نقش «تریگورین» در نمایشنامه «مرغ دریایی»، چخوف را راضی نکرد. او به استانیسلاوسکی گفت: «بازی شما عالی بود، فقط آنچه ارائه دادید قهرمان نمایشنامۀ من نبود. من هرگز چنین قهرمانی خلق نکردهام» و در نامهای به گورکی گله کرد که: «تریگورین طوری راه میرفت و حرف میزد که گویی فلج است. او این رفتار خود را چنین توجیه میکرد که تریگورین ارادهای از خود ندارد، بهگونهای که از دیدنش
حالم به هم خورد». استانیسلاوسکی بعدتر در «مرغ دریایی» برای نخستینبار نبوغ خود را بهعنوان کارگردان نشان داد و همین نبوغ بود که موفقیتی بزرگ برای نمایشنامه کسب کرد و شوق لازم را به چخوف داد تا به کار نویسندگی برای صحنه ادامه دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.