قواعد و محدوديتهاي دستور زبان
دستور خودمختار نيست
شرق: «مباني دستورِ شناختي» اثر رونالد لانگاكر با ترجمه جهانشاه ميرزابيگي چندي پيش در نشر آگاه منتشر شد. اين كتاب در دو بخش تدوين شده است: «معني و نمادسازي» و «توصيفِ نمادي دستور». در بخشِ يكم شاملِ سه فصل «جهتگيري»، «معناي مفهومي» و «تعبير» نويسنده بيشتر سعي دارد مفهومِ دستورِ شناختي را تبيين كند. بخشِ دوم كتاب كه پنج فصل دارد اين مفهوم را بيشتر ميشكافد. «طبقات دستوري»، «زيرطبقههاي عمده»، «ساختها؛ توصيف عام»، «ساختها؛ عواملِ توصيفي» و «قواعد و محدوديتها» عناوين بخش دوماند. مترجم در مقدمهاي كه بر كتاب نوشته است دستورِ شناختي را يک چارچوبِ نظري ميخواند که ساختارِ زبان را بهمثابه محصولِ شناخت و برهمکنشِ اجتماعي توصيف ميکند. «براي يک جنبشِ وسيع و در حالِ رشد به نام زبانشناسي شناختي، که به نوبهي خود بخشي از يک سنتِ نقشگراست، نقشي مرکزي بازي ميکند». مترجم درباره ايده اصلي نيز مينويسد: «دستور معنيدار است (نه يک نظامِ صوري مستقل) و فقط در ارتباط با تأثيرِ مفهومي و نقشِ ارتباطي خود ميتواند به صورتِ گويايي توصيف شود». وقتي حوالي سه دهه پيش اين ديدگاه براي نخستينبار مطرح شد، يک چالشِ بنيادي در مقابلِ سنتِ نظريه غالب به حساب ميآمد. در مقدمه آمده است كه اين گفته هنوز تا حدي درست است، اما خود رشته قدري تکامل يافته است، اکنون بسياري از ايدههاي پايه يا به صورتِ وسيع پذيرفته شدهاند يا دستکم ارزش بررسي پيدا کردهاند. «امروز زبانشناسي شناختي انباشته از نظريهها، روشها، و رويکردهايي است که هيچ کدام دعوي تسلط ندارند. با اين حال، بينشها و يافتههاي رويکردهاي شناختي- نقشي تأثيرِ خود را به صورتِ روزافزوني بر ديدگاهي از زبان که توسطِ زبانشناسان، ديگر پژوهشگران و عامهي مردم پرورانده ميشود اعمال ميکنند». بنابراين مترجم اين کتاب را پاسخي ميداند به نيازِ معرفي يک دستورِ شناختي که به صورتِ معقولي جامع، روزآمد و دسترسپذير باشد. مؤلف كتاب «مباني دستورِ شناختي»، رونالد لانگاكر در فصل يكم ايده خود را شرح ميدهد و جالب اينكه معتقد است بحثِ او درباره نظريه زباني كه به «دستور شناختي» شهرت دارد، يك ديدگاه غيراستاندارد است و براي همين از طرفِ ديدگاه سنتي زبانشناسي آمادگيِ چنداني براي پذيرش آن وجود ندارد. لانگاكر همچنين مينويسد «من، با صرفِ بيشتر عمر خود در پژوهش دستور، خوب ميدانم كه اين احساس در ميانِ تودهي مردم وجود ندارد. واقعيتاش را بخواهيد دستور سابقهي خوبي ندارد. براي بيشتر مردم اين احساسِ خطر وجود دارد كه ممكن است از قواعدِ دستوري مرموزي كه هرگز براي آنها روشن و آشكار نبوده است تخطي كند». از نظر او دستور در آموزش زبانِ خارجي همواره از طريق تمرين و يادگرفتن استثنا و حفظكردن الگوهاي بهظاهر بيانتها آموخته ميشود، حال آنكه اين آموختن ميتواند به روشي جذاب اتفاق بيفتد اگر دستور به درستي درك شود. دغدغه زبانشناسان البته توصيفِ زبان است نه تجويز چگونه حرفزدن و آموختنِ دستور زبان. رونالد لانگاكر باور دارد كه زبان با نقشهايي كه اجرا ميكند شكل ميگيرد و مقيد ميشود. اين نقشها عبارتاند از نقشِ نشانهشناختي كه اين امكان را براي مفهومسازي فراهم ميسازد تا توسط صداها و ايما-اشاره نماديسازي شود و همينطور يك نقشِ چندوجهي برهمكنشي شاملِ ارتباط، دستكاري، نحوه بيان و معاشرت اجتماعي. در فصل دوم كتاب؛ «معناي مفهومي» مؤلف از پيچيدگي و دشواري دستور مينويسد. اينكه يكي از موارد نادري كه زبانشناسان در آن اتفاقنظر دارند اين است كه دستور فوقالعاده پيچيده و توصيفِ آن واقعا دشوار است. چرا چنين است؟ «به نظرِ من دليل آن دقيقا اين است كه دستور معنيدار است. خودمختار نيست، بلكه در بطنِ الگوهاي طرحوارهشدهي ساختاربندي مفهومي و نماديسازي قرار دارد». و به همين دليل است كه به تعبير لانگاكر ما نيازمندِ يك معناي مفهومي هستيم و بدون يك توصيف اصولي و صريح از ساختارهاي مفهومياي كه دستور را تشكيل ميدهند نميتوانيم آن را توصيف كنيم. بنابراين اينكه ما درباره دستور چگونه فكر ميكنيم وابسته به ديدگاه ما در موردِ معني زباني است كه البته هيچ توافق عامي بر سر آن وجود ندارد. از اينجاست كه پاي مفهومِ ديگري يعني «تعبير» به ميان ميآيد. مؤلفِ «مباني دستورِ شناختي» در فصل سوم اين مفهوم را به كار ميگيرد و مينويسد كه معني هر عبارت فقط محتواي مفهومياي نيست كه فراميخواند، به همان اندازه مهم اين هم هست كه چگونه آن محتوا تعبير ميشود. هر ساختارِ نمادي، بهعنوان بخشي از ارزشِ معنايي متعارف، محتواي خود را به روشِ معيني تعبير ميكند. مقاومت در برابر استعاره ديداري دشوار است، كه در آن محتوا به صحنه و تعبير به شيوه خاصِ ديدنِ آن صحنه تشبيه ميشود. بعد از اينكه لانگاكر در بخش نخست توصيفي از دستور و دستورِ شناختي به دست ميدهد، در بخش دوم سراغِ جزئيات ميرود. لانگاكر در اينجا از طبقات دستوري سخن ميگويد: «ما وقتي از طبقه (يا مقوله) حرف ميزنيم كه عناصرِ مختلف به منظورهاي معيني يكسان تعبير ميشوند. بدونِ مقولهبندي ما نميتوانيم الگوها يا قاعدهمنديها را تشخيص دهيم، چون اينها مستلزمِ تكرار پيكربنديهايي هستند كه يكسان در نظر گرفته ميشوند». فصل بعد به زيرطبقههاي عمده ميپردازد، به پايهايترين مقولههاي دستوري، اسم و فعل كه از لحاظِ توصيفهاي مفهومي در دو قطبِ مخالف قرار دارند. فصل بعد با موضوعِ ساختها و توصيفها تدوين شده است كه محوريت آن شرح اين عبارت است كه دستور متشكل از الگوهايي است براي ساختنِ عباراتي كه از لحاظ نمادي مركباند و تا حدي به عناصرِ نمادي كوچكتر تجزيه ميشوند. بخشِ بعدي مربوط به ساختها؛ عواملِ توصيفي است. اينكه توصيفِ دستور هر زبان عمدتا متشكل است از توصيف ساختهاي آن زبان. بنابراين براي فهمِ دستور در هر عمقي بايد نگاه عميقتري به ساختها بيندازيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.