تا برآمدن آمدنيوزي ديگر، کاري بايد کرد
قادر باستاني- پژوهشگر
دستگيري روحالله زم، مدير کانال خبري آمدنيوز، در پيامرسان تلگرام، موفقيتي براي دستگاه امنيتي کشور بود، اما بايد تلنگري هم براي متوليان امر باشد که رسانههاي جريان اصلي را به مدار حرفهاي خود بازگردانند. رسانههاي حرفهاي را دريابند. مشکلاتشان را برطرف کنند و موانع فعاليت حرفهاي را از پيش پايشان بردارند. دنبال پاسخ به اين پرسشها باشند که مخاطب ايراني چرا دنبال اخبار آمدنيوز بود؟ آمدنيوز براي مخاطب چه ميکرد که رسانههاي جريان اصلي نميکنند؟ چرا مرجعيت خبري در کشور ما به خارج از مرزها کشيده شده است؟ مقصر کيست و براي اصلاح چه بايد کرد؟
پژوهشي در دو سال گذشته، درباره اعتبار اخبار تلگرامي انجام دادم و از جمله يکي از نمونههايم کانال خبري آمدنيوز بود. تحليل محتواي کانالهاي خبري تلگرامي، نشان داد آمدنيوز از نظر اعتبار منبع، ضعيفترين وضعيت را دارد؛ چراکه 9/44 درصد اخبار آن صحت ندارد، يا محل ترديد است، 5/81 درصد اخبارش سوگيري دارد، فقط 7/7 درصد اخبار، داراي بار معنايي مثبت است، 7/5 درصد اخبار آن تقابل ديدگاه داشته و توازن و انصاف در آن رعايت شده است، 84 درصد اخبار، سياهنمايي ميکند و در نهايت 6/12 درصد پُستهاي خبري اين کانال به صورت حرفهاي تنظيم شده و مجموع اين شاخصها، نشاندهنده اعتبار منبع پايين است. اين در حالي است که همين کانال خبري کماعتبار، بالاترين بازديد و نرخ بازنشر را در ميان کانالهاي مورد بررسي دارا بود. در مقابل، کانال بيبيسي فارسي، با کمترين ميزان اخبار جعلي و بيشترين نرخ پُست خبري حرفهاي، شفافيت و باورپذيري، بالاترين اعتبار منبع را داشت. جالب آنکه هر دو کانال خبري که روي هم به طور متوسط بيش از 980 هزار بازديد واقعي مخاطبان ايراني را دارند، از دايره رسانههاي درون حاکميتي خارج هستند و سياستگذاري هر دو بر مبناي منافع خارج از حيطه منافع ملي کشورمان انجام ميشود. چرا آمدنيوز توانست با کمترين ميزان حرفهايگري و مسئوليتپذيري، بيشترين مخاطب را در فضاي مجازي از آنِ خود کند؟ دليل توجه مخاطب ايراني به اخبار منفي و کماعتبار چيست؟ پاسخ اين است که رسانههاي جريان اصلي، يعني خبرگزاريها، روزنامهها و نشريات داخل کشور، نتوانستهاند به نياز خبري مردم پاسخ دهند. رقابتهاي برخي دستگاههاي موازي و بعضي کنشگران سياسي رقيب، به آمدنيوز اين امکان را داد که اخبار خاصي را به دست آورد و منتشر کند. محدوديتهاي رسانههاي داخلي و روزنامهنگاران حرفهاي و نيز مديريت غيرحرفهاي رسانههاي بزرگ و تأثيرگذار، فضا را براي عرضاندام آمدنيوز مهيا کرده بود. اگر رسانههاي بزرگ، حرفهاي اداره شوند، نياز خبري مخاطب را ارضا ميکنند و مخاطب کمتر به طرف رسانههاي فيک گرايش مييابد. امروز کندکردن قلم روزنامهنگار داخلي و گرفتن دل و جرئت از او به لطايفالحيل، سببساز شيوع اخبار جعلي در کانالهاي خبري شده است. افول رسانههاي جريان اصلي، باعث برآمدن رسانههايي شده که با اغراض مختلف، رغبتي به رعايت اصول حرفهاي و آرمانهاي روزنامهنگاري مثل صحت، دقت، انصاف، اطمينان و نظاير آن ندارند. به همين سبب، تحولات اجتماعي، سياسي، فرهنگي و اقتصادي جامعه ايران، تحت تأثير مستقيم اخبار انتشاريافته در فضاي مجازي قرار گرفته و اخبار بياعتبار، حکمراني و نظم اجتماعي را با چالشهايی متعدد روبهرو كرده است. نظام انتشار رسانه در ايران، هنوز از روش منسوخشده «کسب مجوز پيش از انتشار» استفاده ميکند و اين امر در فضاي کنوني رسانه، قابل درک نيست. همچنين بخشي از گرايش مردم به اخبار جعلي و منفي رسانههاي خارج از حاکميت، مربوط به محدوديتهاي سختگيرانه رسانههاي مجوزدار داخلي است. سياست رسانهاي در کشور، بهويژه نحوه فعاليت خبري سازمان صداوسيما و محدوديتهاي رسانههاي بزرگ و رسمي، به نحوي است که مردم براي شنيدن اخبار دروغ، آمادگي خوبي دارند. ولع مخاطب ايراني براي اخبار غالبا دروغ آمدنيوز، حاصل سالها بيتوجهي به رسانهها و روزنامهنگاران حرفهاي در داخل است. در تاريخ رسانههاي کشور سابقه نداشته است چنين مخاطب به دنبال يک رسانه باشد. در زمستان پرالتهاب 1396، کانال آمدنيوز به جهت آموزش ساخت کوکتل مولوتف، از طرف تلگرام مسدود شد. زم و دوستانش کانال ديگري گشودند و در مدت بسيار کوتاهي، نزديک يک ميليون مخاطب در اين کانال جديد عضو شدند. شايد چنين رکوردي در تاريخ رسانه جهان ديده نشده است. فيلترينگ تلگرام هم تأثير چنداني بر کاهش مخاطب آن نگذاشت و يکهتازي ميکرد. سرعت ريزش مخاطبان بعد از اطلاعيه اخير سپاه در آمدنيوز هم جالب است. آيا اين مخاطبان به رسانههاي جريان اصلي رجوع خواهند کرد؟ شوربختانه بايد گفت تا وضعيت رسانه در داخل چنين است، آنها منتظر آمدنيوز ديگري خواهند بود. راه چاره آن است که کار را به کاردان بسپارند. بايد يک تصميم کلان درباره رسانه گرفته شود. جايگاه روزنامهنگاران مستقل و حرفهاي در ساختار حاکميت سياسي، محترم شمرده شود و دولتمردان، زبان سرخ آنها را به مثابه زبان واقعي ملت، تحمل کنند. رسانه، رکن چهارم دموکراسي باشد و در کنار و همسنگ سه رکن ديگر، به دور از بلهقربانگويي و تملق و چاپلوسي، بتواند فعاليت حرفهاي کند. آنگاه سرعت شيوع فساد در کشور، بهسرعت کُند ميشود، چراکه رسانه آزاد، ضدفساد است. اميد و نشاط مردم افزون ميشود، چراکه رسانه آزاد، اميدآفرين است. کاش روزنامهنگاران از بند محدوديت و سختگيري رها شوند و با صلابت و شهامت و جسارت، به نقد دلسوزانه ارباب قدرت بپردازند و زبان ملت باشند. امروز روحالله زم، سمبل زيست در ناباوري مخاطب به رسانه داخلي است. نگذاريم آمدنيوزي ديگر سر بر آورد و با فريب و دغلکاري، مردمان اين سرزمين اهورايي را به بيراهه ببرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.