از عشق و تنهایی و فراموشی
بهناز شيرباني
از اکران عمومي فيلم «درخونگاه» چيزي نميگذرد؛ فيلمي که در هياهوي جشنواره فيلم فجر نظرات متفاوتي از سوي منتقدان و مخاطبانش وجود داشت و بازي بازيگرانش آنقدر چشمپرکن بود که نام امين حيايي، ژاله صامتي و پانتهآ پناهيها در ميان نامزدهاي دوره سيوهفتم جشنواره فيلم فجر قرار گرفت. فيلم به مسعود کيميايي تقديم شد؛ اتفاقي که براي بسياري، تعابير متفاوتي داشت. عدهاي به دنبال رد پاي سينماي کيميايي در فيلم ميگشتند و عدهاي ديگر لحن فيلم را به ساختههاي او شبيه دانستند. اين اداي دين به مسعود کيميايي حالا در اکران عمومي نيز محل بحث و نظر است. اما فارغ از همه اين نکات براي تمام کساني که فيلم را در جشنواره فجر ديدهاند، جرح و تعديلهايي که در فيلم اعمال شده، حيرتانگيز است. هر چند برخي آن را به نفع فيلم ميدانند و از ريتم بهتر اثر صحبت ميکنند و برخي ديگر خلاف اين نظر را دارند.
يک ضد قهرمان دوستداشتني پرويز جاهد، از سينمايينويسان باسابقه، در يادداشتي که در اختيار «شرق» قرار داد، درباره اين فيلم سينمايي چنين نوشت: «نسخه جديد «درخونگاه» (متفاوت با نسخهاي که در جشنواره فيلم فجر نشان داده شد) با اينکه بخشهاي مهمي از آن قرباني تيغ تيز سانسور شده (از جمله سکانس ملاقات زن خياباني با دوست رضا در تيمارستان) اما همچنان فيلمي محکم، پابرجا و تأثيرگذار است؛ فيلمي با آدمهايي واقعي و قابل لمس که نوع زندگي و روابطشان را باور ميکنيم. شخصيتپردازي درست فيلم نشان ميدهد سياوش اسعدي آدمهايش را خوب ميشناسد و با محيط زندگي، فرهنگ و زبان آنها، فقر و دردمنديشان، دروغها، نالهها، رذالتها و نامرديهاي آنها آشناست و ميداند چگونه آنها را تصوير کند. زبان سينمايي او عقبمانده نيست و نوع فضاسازي، شيوه کارگرداني و ضد قهرماني که خلق کرده، بسيار مدرن و متفاوت با سينماي عقيم اجتماعي امروز است. ما رضا و تنهايي و زخمهاي او و رنجي را که هشت سال در غربت کشيده است، باور ميکنيم. او مثل يک سامورايي زخمي است که خشونت و مدارا را با هم دارد و حالا بعد از سالها دربدري و تحمل عذاب در جهنم غربت و جان بهدربردن از دست ياکوزاهاي ژاپني به خانهاش برگشته تا زندگي آرام و راحتي را آغاز کند اما بهتدريج ميفهمد همه زحمات او بينتيجه بوده است و آنچه در اين سالها با مشقت و رنج جمع کرده، به وسيله خانوادهاش دود شده و به هوا رفته است. تأثيرپذيري اسعدي از سينماي مسعود کيميايي که اين فيلم را نيز به او تقديم کرده، کاملا آشکار است؛ از لوکيشنهاي جنوب شهر تهران (محله درخونگاه) و فرهنگ و مناسبات آدمها گرفته تا نوع ديالوگها. انگار رضا همان قيصر 50 سال قبل است که اين بار براي کار به جاي آبادان به ژاپن رفته و حالا در بازگشت به خانه، خانواده را آشفته و پريشان ميبيند. چاقوي او نيز به شمشير سامورايي تبديل شده است هر چند مثل قيصر از آن براي انتقام و کشتن استفاده نميکند چراکه اين بار کساني که به او خنجر ميزنند، مثل برادران آبمنگل، غريبه نيستند، بلکه بستگان و اعضاي خانواده او هستند. از طرفي شباهتهايي نيز بين رضا و تراويس، راننده تاکسي فيلم اسکورسيزي، وجود دارد. فيگور امين حيايي با نوع گريم و پوششاش، از همان پلان اول که جلوي آينه با شمشير نمايش ميدهد تا نماي آخر که خسته و زخمي به خانه زنِ خباباني پا ميگذارد و به ديوار تکيه ميدهد و چشم به دوربين ميدوزد، تراويس بيکلِ، ضد قهرمان راننده تاکسي، را در ذهن تداعي ميکند. رابطه رضا با زن خياباني و نجات او از دست کساني که قصد آزار يا دستگيري او را دارند نيز اين شباهت را بيشتر تقويت ميکند. با اين حال، «درخونگاه»، به رغم تأثيرپذيرياش از «قيصر» يا «راننده تاکسي»، کپي آن يا هيچ فيلم ديگري نيست، بلکه فيلمي با شناسنامه و هويت مستقل خود است. فضاسازي فيلم و پرسهزدنهاي رضا در کوچه پسکوچههاي تهرانِ پس از جنگ که هنوز بازگشت پيکرهاي شهدا و مفقودان جنگ از جمله برادر دوقلوي رضا را انتظار ميکشد، «درخونگاه» را به يکي از بهترين فيلمهاي توليدشده در سالهاي اخير تبديل کرده است که بدون شعاردادن و اغراق در نمايش فقر و بدبختي، نشان ميدهد فقر چگونه انسانها را نسبت به هم بيگانه ميکند و روح شفقت را در آنان از بين ميبرد. امين حيايي بعد از «شعلهور» ثابت کرده است قابليتهاي فراواني در بازيگري و ايفاي نقشهاي متفاوت و غيرمتعارف دارد. او خونسردي، مهرباني، يأس و درماندگي و خشم و اندوه رضا را عالي به نمايش ميگذارد. حيايي بازيگري استثنايي است و بايد قدر خودش را بيشتر بداند. ما از خودمان اقتباس کرديم اما فيلمنامه يا به تعبيري فيلمنوشت «درخونگاه» محصول نگارش نيما نادري و سياوش اسعدي است. اسعدي پيش از نمايش فيلم در جشنواره فيلم فجر در گفتوگو با «شرق» از چرايي و چگونگي اين تجربه صحبت کرد و گفت: «استارت درخونگاه در زمان توقف فيلم «سال تحويل» شکل گرفت و پيشنهاد را من به نيما دادم. يکبار ديگر هم در زمان اجراي نمايش به نيما گفته بودم، ولي نيما در آن زمان معتقد بود که اين اثر نمايشي را بهراحتي نميتوان به گونهای سينمايي تبديل کرد و کار دشواري است و شايد هم سرآخر چيز جذابي از کار درنيايد، ولي بار ديگر در دوران برزخ «سال تحويل» که مطرح شد، انگار که او هم در اين مدت به طرح موضوع فکر کرده باشد، با پيشنهادهايي با اشتياق همراه شد. بعد در جلساتي درباره شکل اجرائي و سينمايي کار با هم صحبت و بعد شروع به نگارش کرديم. به برزخش هم که رسيديم به سراغ ادامه نگارش «سال تحويل» رفتيم تا تمامش کرديم و چند ماه بعد که مجددا به فيلمنوشت «درخونگاه» بازگشتيم، يکضرب تمامش کرديم. ما معمولا براي نوشتن سفر ميکنيم و در تهران و دفتر کارمان نمينويسيم. براي فيلمنوشت «درخونگاه» شش يا هفت سفر داشتيم، هر سفر هم چيزي حدود ۲۰ تا ۲۵ روز حالا کمي بيشتر يا کمتر زمان ميبرد و در ارتباط با لبه تيغي که گفتيد، تيغ خود ما هستيم، لبه براي ترس نبود که بترسيم. اگر بريديم و مجدد کوک زديم، پارچه و خياط از خودمان بود. ما از خودمان اقتباس کرديم. فيلمنوشت ديگرمان «سينما ستاره» نام دارد که اقتباسي است آزاد از يکي از رمانهاي پدرم سيامک اسعدي». او درباره سپردن نقش اصلي و قهرمان قصهاش به امين حيايي نيز گفت: «امين عزيزم نقشي را در «درخونگاه» ايفا کرده که تا پيش از «درخونگاه» در هيچ فيلمي از او نديدهايم و خوب هم اجرا ميکند؛ اندازه و زنده. بهقدري زنده و اندازه که براي لحظاتي کوتاه فراموش ميکردم او امين است. به باورم امين من را بلد است و با خيال من خود را خوب همسو ميکند! و اين کار را با ظرافت تمام انجام ميدهد». ادبيات نمايشي ايران؛ تنها راه نجات سينما نيما نادري پيش از اين، نمايش «يوبيتسومه» را روي صحنه برد و «درخونگاه» نسخهای سينمايي از اين نمايشنامه است. او در گفتوگو با «شرق» درباره شيوه ديالوگنويسي، روايت قصه، انتخاب بستر زماني درام و البته مفهومي كه تعابير متفاوتي از آن شد، مثل نگاه ضدجنگ که يكي از پيرنگهاي قصهاي است كه سعي شد در اين فيلم با نگاه تلطيفشدهاي نسبت به نمايشنامه به آن نگاه شود، گفت: «مميز و مميزي در تئاتر بسيار کمتر حاضر ميشود مخالفت کند تا مميز و مميزي در سينما. وقتي نمايش «يوبيتسومه» را اجرا ميکردم با تمام نقدهاي تند و تيزي که از بسياري از آدمهاي اينوري و آنوري درباره محتواي نمايش دريافت کردم، اما هيچوقت هيچکدام از ايشان به من لقبِ «دشمنِ وطن» يا «وطنفروش» ندادند! هيچوقت کسي به من نگفت «تفکر کثيفي پشتِ افکار و ايدههاي من و نمايشم هست». اما همان حرفها، ديالوگها و لحظهها وقتي با قالبي ديگر در سينما وارد شدند -که البته بهگفته تو حتي تلطيف هم شده بود- اما تا شد از همين صفات به من و سازندگانِ شريف درخونگاه نسبت دادند! که البته داوري ايشان بماند براي روزِ داوري! اتفاقا همان روزهاي نگارش فيلمنامه، سياوش اسعدي از برخي ماجراها و حرفهايي که شخصيتها در قصه ميگفتند، نگران بود که من، تا آن موقع آنها را قبول نداشتم و ميگفتم من همه اين حرفها را در تئاتر گفتهام! اما ظاهرا شاخکهاي او در اين زمينه قويتر بوده تا من! واقعا نميدانم اگر قرار بود نعلبهنعلِ نمايشنامه را سينما ميکرديم چه صفاتي به ما الصاق ميکردند! وقتي فرزندِ کسي باشي که دو سال از گرانبهاترين سالهاي جوانياش را در جهنم موشک و خمپارههاي بزرگترين جنگ سده بيستم ميلادي صبح و شب کرده است، طبيعتا از هرچه جنگ هست متنفر ميشوي. باورش سخت است اما، من در کودکي هر شب، 30 شب، 30 اجرا از نمايشِ اصلي «پچپچههاي پشت خط نبرد» را گوشه صحنه نشستم و ديدم و هرشب از آمدن نور تا مردنش، با قلبِ کوچکِ 10ساله لرزان و شکنندهام با گونه پر از اشک، من هم ميمردم و زنده ميشدم و نميدانستم چرا من اينقدر با اين آدمهاي جنگزده گريه ميکنم؟ اصلا من که جنگ را نديدهام، پس چرا انگار من يکي از اين هشت نفرم پشتِ خاکريز؟ خب! حالا که در ميان جواني به گذشته پُل ميزنم، تازه ميفهمم که من براي صلح ميگريستهام، براي آن دسته گلهاي دهه سي و چهلي گريستهام که جاي آنکه پشت ميز و کتاب و دستگاهِ کارشان باشند، با تفنگ و خمپاره و خاک، روز را به شب رساندهاند و با تصويرِ فراموشنشدني دوستِ درخون غلتيدهشان شب را به روز میرسانند. حالا بگو ببينم، اين من، چگونه ميتوانستم نقطهاي روشن در جنگ بيابم که حالا يک مشت آدم در شبکههاي مجازيشان مينويسند: «نقدي بر دوران جنگ و پس از آن، بدونِ حتي لکهاي نور»؟! او در بخش ديگري از صحبتهايش درباره ديدگاه برخي که اين فيلم را اداي دينی به سينمايي كيميايي ميدانند و آيا اين نوع نگاه و اداي دين به سينماي او وجود داشت؟ گفت: «نه نداشت. اما صاحبِ اثر کارگردان است که فيلم را تقديم کرده و اين قابل احترام است. من ذهن و زبان سياوش نيستم، اما ميدانم يکي از مهمترين دلايل تقديم فيلمش به استاد، تنها عشقِ او به استاد بود و بس! که متأسفانه اين نوع ابرازِ عشق، با سوءاستفاده مشتي آدم روبهرو شد. شروع کردند به جوريدن که «درخونگاه چقدر به کيميايي شبيه است؟ چقدر شبيه نيست؟». ما بر دوشِ گذشتگانمان بالا ميرويم و آيندگان بر دوشِ ما. تا وقتي هم که بچرخد همين است. من همانقدر که به کيميايي در جهانبينيام مديون هستم، به تقوايي و بيضايي و مهرجويي و نادري و ديگران نيز مديونم و اين اداي دين بايد با کارها و توليداتم عيان شود. خوشبختانه تا به حال هرچه نوشته و ساختهام به برادرِ ازدسترفتهام «سينا» تقديم کردهام که خدا را شکر کسي سينايمان را نميشناسد که بخواهد بيمارگونه ميانِ آثارِ من و سينا شباهت و غرابت بجورد. نادري صحبتهايش را درباره روايت مقطعي از تاريخ معاصر ايران، پرداخت شخصيتها و البته تصوير قهرمان در اين قصه اينطور ادامه داد: «درخونگاه دورهاي را نشان ميدهد که اتفاقا دوران سازندگي است، اما بهخاطر وضعيت جنگزده و بحرانزدهاش، فرزندانش را مجبور کرد تا هرجاي ديگري را بسازند جز وطن خود. و رضاها و مهديهايش در رؤياي ساختن خانه و کارخانه وطني، فرسنگها دورتر از وطنشان را پي افکندند و آباد کردند. گروتسک که ميداني چيست؟ اين يعني گروتسک! براي سبزکردن حياط خود، بروي حياط ديگري را بيل بزني! هرچه رضاي درخونگاه ميگويد را باور کنيد، فقط اوست که راست و درست ميگويد. اين فيلم بيشتر اداي ديني است به پسران فراموششده آن دوره از اين تاريخ. يادشان جاويد. شيوه ديالوگنويسي در «درخونگاه» نکتهاي است که بسياري از سينمايينويسان درباره آن نوشتند. نادري در پاسخ به اين پرسش که شايد بسياري به واسطه تكراري كه در آثار سينمايي شاهدش هستند با اين شيوه از ديالوگنويسي آشنا نباشند و چقدر اين شيوه گفتوگونويسي مناسب فيلمي مثل درخونگاه است؟ گفت: «من نتيجه اين نوع ديالوگها و گفتوگونويسي و به طور کل اينطور حرفزدن شخصيتهاي نمايشي را قبلا در تئاتر و ميان تماشاچيان تجربه کرده بودم، آنجا جواب داده بود. ضمن اينکه با سياوش به اتفاقنظر رسيديم که اين ظرف قصه همراه با شخصيتهايش قرار نيست عاميانه- منظور عوامانه- حرف بزنند. اين فيلم مرزي ميان کابوسها و رؤياهاي آدمي است، پس بايد جملات، حرفها و لحن آدمهايش هم مرزي ميان جنون و عقل باشد؛ چيزي ميان جديت محض و شوخي محض. اميدوارم نتيجه داده باشد». اما قطعا نکته قابل بحث در اکران عمومي نسخه کوتاهشده فيلم است. او درباره اينکه تا چه حد به سانسور در فيلمنامه و محصول نهايي فيلم معترض است؟ گفت: «طبيعي است که دوست داشتم هرچه نوشته بوديم را مخاطب ميديد و ميشنيد، اما خب... نشد! مسئله من اما بيشتر با ماجراي سانسور و سانسورچي است! چون گروه سازنده درخونگاه، نعلبهنعل فيلمنامهاي را اجرا کردند که قبلا از هفتخان بازخواني متن و مجوز و تأييد ارشاد و ... گذشته بود و مجوزش را هم گرفته بود، اما حالا که پاي نمايش همان فيلمنامه ميرسد، جا ميزنند و ميگويند: «چه کسي به اين مجوز داده؟ کي؟ کجا؟ ما؟...». خب اين براي مني که تازه به اين جهان پرتناقض پا گذاشتهام همزمان خندهدار است و گريهدار! عليرضا نادري جايي به اين سيستمهاي مميزي و کنترلي سينماي ايران، لقب «کارخانه ذوبِ ذوق و زيبايي» داده بود، اما با تمام تازهکاريام اين را زود فهميدهام که: مميزي يعني «تميزدادن»، «تميزکردن»، اما آيا حقيقتا اينجا اينطور است؟ اينجا فلانکس ميگويد ما اين ديالوگ يا اين صحنه را دوست نداريم، پس حذف شود! به نظرم اين کنش، نهتنها عملي فرهنگي نيست که عملي ضدفرهنگ است! آيا شما ميدانيد؟ به مدد هوش سرشار مميزهاي ما، در اين فيلم هرجا که رضا ميثاق از «هشت» سال سختي و بيگاري در ژاپن گفته، با دوبله جديد و زورکي آن را به «هفت» سال سختي و بيگاري در ژاپن تغيير دادهاند! اين هم مميزي ما! حالا اين را بگويم محض اطلاع همان مميز: «عدد 7 را که وارونه کني ميشود همان 8!» پس مميز ما رسما کاري را پيش نبرده، تنها حقيقت را وارونه کرده!» نادري صحبتهايش را در مورد چينش بازيگران «درخونگاه» ادامه داد و گفت: «هروقت فيلمهاي الگو و برتر سينماي جهان را ميبينم، به اين ميرسم که هيچکس جز همين بازيگران نبايد اين نقشها را ادا و بازي ميکردهاند. درخونگاه هم برايم اينگونه است. جز تعدادي انگشتشمار، کداميک از بازيگران وطني ميتواند دو قدم زيبا بدود، يا تن ورزيدهاش را نشانمان دهد و اجرائي فيزيکال را جلوي دوربين ثبت کند؟ صحنه کوتاه و جذاب شمشيرزني امين حيايي را در فيلم با دقت ديدهاي؟ پس بزن به تخته! يکي از حسرتهايم را بگويم. قرار بود در يک صحنه شخصيت رضا در حياط خانه ورزش کند، طناب بزند، مانند ميمون با تبحر از درخت و در و ديوار بهعنوان ابزار ورزشي استفاده کند و بارفيکس و پشتک بزند. اما چون از قطعيت حضور حيايي مطمئن نبوديم، صحنه را حذف کرديم و بعدا هم به فراموشي سپرده شد! چون ميدانستيم اين کارها عمرا براي بازيگران سينماي وطنيمان نيست. اين کارها براي ازمابهتران است! حالا چرا اين را يادم افتاد؟ چون مدتي پيش فيلمي از امين حيايي بيرون آمد که چون ورزشکاري حرفهاي تمام آن حرکات رؤيايي من را اجرا ميکند! به او تبريک ميگويم! اما برايش متأسفم که نشد همان حرکات را در نقش رضا انجام دهد! يا ژاله صامتي... کجاي مادر درخونگاه شبيه به خانم صامتي است؟ اما ميبينيد چه کرده؟ يا مهراوه شريفينيا ... من خوشبختم! چون در تئاتر اين قصه که اجرا کرده بودم هم سه بازيگر شخصيتهاي اصلي من، همانهايي بودند که بايد! همانهايي شدند که بايد! هميشه به يادشان هستم». او ادامه داد: «تهيهکننده و توليدکننده فيلم؛ يعني منصور سهرابپور و سياوش اسعدي؛ کار اين دو بود که باعث شد نمايش من که در سالن کوچک تئاتر شهر با تماشاچيان اندک اجرا شده بود، اينچنين در عموم مردم و ميان چشم مخاطبان بيشمار قرار بگيرد. از اين دو تشکر ميکنم و اين را هم بگويم که اصولا سينما نيازمند رکني مهم است که سالهايسال به دنبالش ميگردد و خبر ندارد آن ناجي از رگ گردن به او نزديکتر است: يکي از راههاي نجات سينما، رجوع به ادبيات نمايشي است. اين سوءتفاهم را از ذهن پاک کنيم که تئاتر زمين خاکي است و سينما زمين چمن! بلکه مکان تئاتر، مبناي درک صحيح از سينماست و درام».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.