|

دوباره‌کاري در جنگل

مظفر شيرواني . مشاور بين‌المللي جنگل

يکي از مهم‌ترين دلايل تصويب قانون تنفس که منجر به عدم بهره‌برداري از جنگل‌هاي کشور مخصوصا جنگل‌هاي هيرکاني شد، تخريب شديد اين جنگل‌ها و نياز وافر آنها به احيا و پايداري است.

جنگل‌هاي هيرکاني با وجود قدمت ديرينه‌اي که دارند، جنگل‌هاي تخريب‌شده طبيعي به حساب مي‌آيند که از صدها سال پيش تاکنون تحت تأثير دخالت‌هاي نابجاي انساني اعم از تغيير کاربري، چراي دام، ذغال‌گيري، بهره‌برداري‌هاي سنتي و صنعتي قرار داشته‌اند. اين رويه سبب شده است جنگل‌هاي شمال به جنگل‌هاي پير و فرتوت بدل شوند. اکثر درختان قطور اين جنگل‌ها داراي دل‌قرمزي پيشرفته بوده يا توخالي هستند. تنوع گونه‌اي با توجه به عرض جغرافيايي و شرايط آب‌وهوايي مناسب به حداقل ممکن تقليل پيدا کرده است. رويش سالانه درختان در پايين‌ترين سطح بوده و تغييرات آب‌وهوايي توأم با طغيان آفات و بيماري‌ها (بيماري مرگ نارون، خسارات وارده به گونه ملچ، بلوط ميري، خشک‌شدن شمشاد و...) به‌تدريج نابودي آنها را رقم مي‌زند. در شرايط کنوني احيا و پرورش اين منابع جنگلي به‌منظور پايداري و استمرار توليد بنا بر مفاد قانون تنفس (استراحت) ضروري است. سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور موظف است کمتر از سه سال بعد از تصويب قانون تنفس، دستورالعمل طرح جايگزين را تهيه كند و پس از تصويب به اجرا بگذارد. معاونت امور جنگل (دفتر جنگل‌داري و امور بهره‌برداري) در شهريور ماه سال ۱۳۷۹ با کمک تعداد قابل توجهي از استادان، متخصصان، کارشناسان و... طرحي را تحت عنوان «دستورالعمل مطالعات مديريت منابع طبيعي حوضه‌هاي شمال کشور (نيمه‌تفضيلي)» تهيه و از جامعه علمي و دانشگاهي درخواست كرده است که نظرات و ديدگاه‌هاي خود را راجع به اين دستورالعمل ارائه دهند. هدف از تهيه اين دستورالعمل «شناسايي استعداد، توانمندي‌ها، مشکلات و چالش‌هاي مديريتي عرصه‌هاي منابع طبيعي» ذکر شده است. تدابير اتخاذي که اجراي آنها تحت عنوان «ناسايي و مطالعه منابع فيزيکي» بيان شده‌اند (بيوگرافي و توپوگرافي، هوا و اقليم، زمين و ژئومورفولوژي، حيات ‌وحش، مطالعات اقتصادي و اجتماعي و حفاظت و حمايت) به‌طور کلي جمع‌آوري نوعي از اطلاعات تکراري کپي‌شده است که بيش از 70 درصد آنها در سال‌‌هاي متمادي جمع‌آوري شده و حتي در برخي از نقاط جنگل‌هاي هيرکاني نيز به اجرا درآمده‌اند (معيارها و شاخص‌هاي مديريت پايدار جنگل، مصطفي جعفري) جمع‌آوري 30 درصد اطلاعات اضافي ديگر نيز اکثرا کپي درس دانشگاهي برخي از استادان است، بنابراين اقداماتي از اين دست مي‌توانند احتمالا به حجم يک بانک اطلاعاتي بيفزايند. جمع‌آوري اين قبيل اطلاعات جزئي از يک کار ساده آماربرداري با قطعات نمونه ثابت است که به‌طور معمول براي تهيه هر گونه طرح جنگل‌داري تهيه و تنظيم مي‌شود. با توجه به اطلاعات آماربرداري جمع‌آوري‌شده است که مي‌توان به آساني گذشته جنگل‌ها و شرايط کنوني را مشخص و براي آينده آنها نيز برنامه‌ريزي در زمينه‌هاي مختلف کاربري ارائه كرد. امري که در اکثر نقاط جهان کاري عادي و معمولي به حساب مي‌آيد. يکي از گام‌هاي اساسي در جنگل، تعيين وضعيت سلامت اين اكوسيستم است که مي‌تواند نوع کاربري آنها را مشخص كند. جنگل‌هايي که مقدار درختان شکسته، افتاده و ريشه‌کن‌شده آنها بالغ بر چند صد هزار مترمکعب در هر سال است، نخواهند توانست حتي سلامت هزاران بازديدکننده توريست را نيز ضمانت بخشند. اين منابع بايد نخست از سلامت نسبي برخوردار شوند. بهره‌‎برداري از درختان افتاده، شکسته و خشکيده درمان علت شکستگي و خشک‌شدن آنها نيست. تدابيري بايد اتخاذ شود و به اجرا درآيد تا اينکه مانع از بروز اين درهم‌ريختگي و خشک‌شدن درختان شود. طرح احيا و پايداري جنگل دستورالعمل مشخص معيني دارد که با به‌کارگيري آنها مي‌توان جنگلي را احيا، جوان، ساختاري و پايدار كرد. علاقه‌نداشتن به پرداختن به تدابير احيايي و پرورشي از اين مطلب ناشي مي‌شود که هر گونه دخالت پرورشي در جنگل به‌اجبار توأم با برداشت درختان بيمار و مزاحم زادآوري طبيعي همراه است. از آنجايي که هرگونه برداشت چوب از جنگل براي طرفداران طرح تنفس تابو به شمار مي‌رود؛ بنابراين به‌جای علاج و درمان وضعيت اسفبار موجود شامل قاچاق چوب، بي‌کاري کارگران، تغييرات اقليمي، مرگ‌و‌مير گونه‌هاي جنگلي، مشکلات اقتصادي و... متأسفانه اهداف طرح جايگزين معطوف به موضوعاتي شده است که در‌حال‌حاضر مسئله و مشکل جنگل‌هاي کشور به حساب نمي‌آيند. تغييرات اقليمي، گرم‌شدن هوا و متعاقب آن خشک‌سالي که در‌حال‌حاضر در اروپا فاجعه طغيان آفات و مرگ گونه‌هاي سوزني برگ را به دنبال داشته است، فقط به اروپا محدود نمي‌شود. تغييرات درجه حرارت محيط بر‌عکس بارندگي‌ها که منطقه‌اي است، قاره‌اي هستند. منابع طبيعي کشور بايد بدون اتلاف وقت براي پايداري هرچه بيشتر در مقابل اين تغييرات اقليمي مجهز شود. يکي از اساسي‌ترين مواردي که در هر نوع از کاربري جنگل مورد نياز است، جاده‌هاي جنگلي و وضعيت آنهاست که متأسفانه در قانون تنفس و ديدگاه مسئولان، مغفول واقع شده است. بديهي است نخستین شرط لازم براي هرنوع بهره‌برداري از جنگل و تلاش برای احيا و پايداري آن ورود به جنگل است که آن هم نيازمند جاده است. جاده‌ها درواقع شاهرگ حياتي جنگل‌ها به‌شمار مي‌روند. با توجه به احداث هزاران کيلومتر جاده در جنگل‌هاي شمال ايران، توجه به وضعيت کنوني آنها شامل چگونگي آبراه‌ها و پل‌هاي احداثي و نحوه نگهداري از آنها ضروري‌ترين نکاتي است که مانع از شدت جريان آب، لغزش کوه‌ها و سيلاب‌هاي ويران‌کننده مي‌شود. ناپايداري درختان و کنده‌شدن آنها تحت تأثير عوامل مختلف و بسته‌شدن دهانه پل‌ها عامل مهمي در شدت‌بخشيدن به سيلاب‌ها و خسارات ناشي از آن مي‌شوند، اين قبيل درختان ناپايدار که در مسير جريان‌ آب و سيلاب‌ها قرار دارند بايد شناسايي و برداشت شوند. حفاظت به‌موقع از جاده و حتي در برخي از موارد توسعه آنها از ضروريات امور مديريت پايدار جنگل و تنوع کاربري به حساب مي‌آيند. يکي از نکاتي که در بخش غير‌تخصصي جامعه به آن حساسيت نشان داده مي‌شود، اعلام اين مسئله ازسوی افراد غير‌متخصص است که احداث جاده‌ها فقط به معناي ازدست‌رفتن سطحي از جنگل‌هاست. لازم به يادآوري است که مقدار جاده در جنگل‌هاي شمال حدود شش متر در هکتار است. در‌حالي‌که اين رقم در جنگل‌هاي اروپا (که به‌مراتب بهتر از جنگل‌هاي ايران مديريت مي‌شوند) 35 تا40 متر در هکتار جاده کاميون‌رو است! البته اين نکته که ممکن است به علت نداشتن دانش فني لازم و رعايت‌نکردن اصول احداث جاده جنگلي، بخشي از اين جاده‌ها فاقد استانداردهاي لازم با اين نوع جنگل‌ها باشند، نافي بي‌توجهي به اين جاده‌ها نبوده بلکه برعکس بايد با استفاده از دانش فني توجه افزون‌تري به آنها داشت. مجددا يادآور مي‌شود، جاده‌ها فقط به‌منظور خارج‌کردن چوب از جنگل‌ها ساخته نمي‌شوند بلکه براي هرنوع کاربري ديگري نيز مورد نياز بوده و بي‌توجهي به آنها زيان‌هاي ديگري را نيز با خود به همراه خواهد داشت.

دستورالعمل بالا که با هدف مديريت پايدار جنگل تدوين و ارائه شده است، بيشتر از همه به عرصه جنگل پرداخته و هيچ‌گونه اطلاعي درباره وضعيت کمي و کيفي جنگل‌ها به‌عنوان منبع اصلي که قرار است کاربردهاي متنوع آن مشخص شود، ارائه نمي‌دهد بلکه همان‌طوري که در عنوان طرح نيز ذکر شده، طرحي است نيمه‌تفصيلي که خود به تکميل‌شدن نياز خواهد داشت. در خاتمه به‌نظر مي‌رسد با توجه به تجارب کشورهاي جهان، اجراي چنين طرح مطالعاتي نيمه‌تفصيلي که نام مديريت بر آن اطلاق شده، کاري تکراري خواهد بود که نيازمند جمع‌آوري مجدد ساير اطلاعات آماري است و نمي‌تواند در کوتاه‌مدت يا حتي ميان‌مدت بدون توجه به مسائل فوق‌الاشاره جنگل را به سمت‌و‌سوي احيا و پايداري که هدف قانون تنفس جنگل است، سوق دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.