چگونه ميتوان حقيقت را از چنگال مصلحت بيرون کشيد؟
عبدالرحمن نجلرحيم-مغزپژوه
در يادداشت هفته قبل درباره خصوصيات مغزي افراد با شخصيت اسپرگري (طيف اُتيسم) توضيحاتي داده شد. يکي از مشخصات اين افراد گريزان از روابط اجتماعي با هوش بالا، پرهيز از درگيرشدن با مسائل پيچيده دادوستدهاي اجتماعي و فرهنگي و امتناع از مصلحتجوييهاي اجتماعي و صراحت در حقيقتگويي بيتوجه به عواقب اجتماعي آن است. بهنظر ميرسد در جوامع امروز از اين خصوصيت شخصيت اسپرگري در افشاگريهاي فساد و سوءاستفاده از قدرت در سطوح بالا و در کمپانيهاي مالي اقتصادي چندمليتي استفاده ميشود زيرا اين افراد به علت عدم درگيري در روابط مصلحتجويانه گروهي، کساني هستند که جرئت و شهامت دميدن در سوت براي برملاکردن خطاکاريها و فساد در سطوح بالاي قدرت را دارند. به همين دليل است که به اين افراد، در سوتدمنده «ويسل بلوئر» ميگويند. جديدا شاهد بوديم در آغاز جريان برملاشدن احتمال سوءاستفاده از قدرت رئيسجمهور ترامپ براي بياعتبارکردن رقيب در انتخابات رياستجمهوري آينده آمريکا، ماجرا از افشاگري مأموري مخفي شروع شد که براي اولين بار سوت خطاکاري قانوني رئيسجمهور در کاخ سفيد را به صدا درآورده بود. کار اين مأموران ناشناس تحت حفاظت قانون اين است که با افشاگري بهموقع خود نگذارند افراد پرقدرت در حکومت از موقعيت خود سوءاستفاده غيرقانوني کنند. در اين ميانه، تقابل خصوصيات شخصيتي کساني همچون ترامپ در مقابل در سوتدمندگان افشاگر جالب است. چون پس از گذشت سه سال از رياستجمهوري ترامپ، اکثر صاحبنظران شکي ندارند ترامپ شخصيتي خودشيفته دارد که يکي از مشخصات آن دروغگويي و تحريف واقعيات است. طبق آمار دقيق، ترامپ در ۹۲۸ روز تا پنجم آگوست گذشته 10 هزارو يك ادعاي غلط و دروغ کرده و به طور متوسط هر روز ۱۳ دروغ آشکار براي حفاظت از «من» متورم خود داشته است. خودشيفتههاي بدخيمي مانند ترامپ با ثروت و قدرت، به دور خود حصار امنيتي ايجاد ميکنند و با ايجاد فضاي خشونتبار هتاکانه لفظي سريع شبانهروزي و استفاده از شبکههاي اجتماعي (همچون توييت) از آن محافظت ميکنند. در اين ميان، گويا فقط کساني جرئت عبور از خط قرمز قدرت و افشاي خلافکارهاي او را پيدا ميکنند که مغزشان فارغ از مصلحتجوييهاي اجتماعي دستوپاگير، آمادگي رويارويي مستقيم با خطاکاريها و فسادهاي ناشي از قدرت را داشته باشد. به عقيده پژوهشگراني مانند اتوود، اغلب دمندگان در سوت براي رسواکردن خاطيان و دروغگويان و مصلحاتطلبان، افراد هوشمندي با شخصيت در طيف اسپرگر هستند. اين افراد هستند که قادرند دروغ مصلحتآميز نگويند و همان چيزي را که شاهدند، بيکموکاست گزارش کنند و عواقب بد و خوب آن مانع راستگوييشان نشود. پرفسور اتوود در مثالش از خانمي به نام باربارا لاک، شاغل در اداره پليس شهر سيدني ياد ميکند که او را به علت افشاگريهاي ممتدش از فساد در دستگاه پليس، از کار برکنار ميکنند. اين خانم بازنشسته پليس داراي کودکي در طيف اُتيسم است و خودش نيز از نظر شخصيتي در طيف سندرم اسپرگر هوشمند قرار ميگيرد. سازمان پليس سيدني، سالها گزارشات متعدد افشاکننده خانم لاک را ناشي از خيالپردازيهاي او ميداند و به همين علت نيز او را از اداره پليس سيدني اخراج ميکنند. خانم باربارا لاک، طبق شخصيت اسپرگري خود نميتوانست از خطاکاریهاي درون نيروي پليس چشم بپوشد و آنها را افشا نکند. او بود که براي لودادن خطاکاران دائما در سوت خود ميدميد. اين در حالي بود که کس ديگري جرئت افشاي اين خطاکاريها و فساد در درون نيروي پليس را نداشت. چون براي ديگران، حفظ مصلحت جمعي، رفاقت و وفادارماندن به رفقا مهمتر از هر فساد جاري بود. اما پس از سالها کار در اداره پليس سيدني، آنها دريافتند خانم لاک راست ميگفته است، بنابراين او را به اداره پليس باز ميگردانند و به او جايزه ميدهند. اتوود در مثال ديگري ميگويد: معمولا در مدرسه وقتي معلم پاي تخته سياه و پشت به کلاس دارد، گاه دانشآموز فرصتطلبي پيدا ميشود که دست به اعمال خطاکارانهاي بزند، فقط يک همکلاسي در طيف اسپرگر است که با وجود «هيس! حرف نزن» همکلاسيهاي ديگر، حقيقت را نميتواند کتمان کند و بلافاصله همکلاسي خطاکارش را لو ميدهد. بهنظر بسياري از صاحبنظران، تعداد زيادي از هنرمندان را ميتوان در طيف اسپرگريهاي هوشمند قرار داد که عاشق وفاداري به حقيقت در مقابل مصلحتهاي اجتماعي هستند. جالب است که رگههايي از اين تمايل شخصيتي در آثار عباس کيارستمي قابل پيگيري است؛ از جمله در فيلم «قضيه، شکل اول، شکل دوم» در سال ۱۳۵۸ که براي کانون پرورش فکري کودكان و نوجوان ساخته، کيارستمي اين شيوه اسپرگري لودهي حقيقت در کلاس درس را به داوري اخلاقي ميگذارد و عدهاي از صاحبنظران فعال در حوزههاي مختلف فرهنگي به نمايندگي از شيوههاي عقيدتي متفاوت را وا ميدارد درباره آن اظهار نظر کنند. بهنظر من در اين فيلم کيارستمي نشان ميدهد که تمايل شديد به حقيقتگويي فردي، چگونه ميتواند به عنوان عملي خائنانه، جاسوسانه، خبرچينانه، چاپلوسانه، خودفروشانه و پيمانشکنانه و نهايتا به عنوان رفتاري هميشه مذموم مورد سرزنش و انتقاد قرار گيرد. جستوجوي حقيقت از ميان لايههاي دروغ هسته همه کارهاي هنري کيارستمي را تشکيل ميدهد. به همين دليل کيارستمي يکي از دلايل خود را در ستايش تنهايي و دور از اجتماعگذراندن، مجبورنبودن به دروغگويي ميداند. حال در اين جهان ترسناک حاکميت دروغ، آيا ميتوان ادعا کرد که لايههاي متراکم ابزارهاي مجازي، حساسيت حقيقتجويانه دستگاه عصبي اکثريت ما را چنان کرخت کرده است که فقط مغزهاي افراد در طيف اسپرگر ميتوانند خود را از آلودگيهاي اجتماعي دور نگه دارند و به حقيقت وفادار بمانند؟ هانس کريستين اندرسون، نويسنده معروف قصههاي کودکان که بهنظر پروفسور فيتز جرالد يکي از مثالهاي مشهور شخصيت اسپرگري است، داستاني به نام لباس جديد امپراتور دارد، در اين قصه دو خياط حقهباز ادعا ميکنند ميتوانند براي امپراتور لباسي بدوزند که احمقها نميتوانند ببينند، بنابراين افراد تحت سيطره امپراتور براي اينکه احمق خوانده نشوند، پادشاه را در لباس تازهاي ميبينند که در واقعيت وجود ندارد، جز پسرکي که در اين ميان فرياد ميزند «پادشاه عريان است». بهنظر فيتز جرالد، اين پسرک جداافتاده از اجتماع همان اسپرگري هوشمندي است که حقيقت را ميبيند. آيا هماکنون ما در حال تجربهکردن جهاني نيستيم که براي رهايي حقيقت از چنگال مصلحت بايد اميد به اقليتي جامعهگريز داشته باشيم؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.