بازنشر ترجمههايي از محمدجعفر پوينده بعد از يك دهه
پوينده و پیکارهای ادبی
شیما بهرهمند
1 بعيد است كسي عدمِ انتشار آثار محمدجعفر پوينده را در يك دهه گذشته جز مميزي، سياستهاي فرهنگي و روزگار تاريك ادبيات در دولتهاي احمدينژاد به منشأ ديگري نسبت دهد. ماجرا اما، از قرار ديگر است. بازار كتاب و نشر نيز در بينصيبماندنِ مخاطبان از ترجمهها و آثار پوينده كم نگذاشتهاند. بازنشرِ «جامعهشناسي رمان» اثر جورج لوكاچ با ترجمه پوينده در نشر ماهي در ماههاي اخير مناسبتي شد تا به بازخوانيِ سرنوشت انتشار آثار او و نيز شرحي بر اين كتاب بپردازيم. جز اين اثرِ لوكاچ، سرانجام دو كتاب ديگر نيز از اين مترجم فقيد در نشر چشمه بازنشر شد: مجموعهمقالاتِ «جامعه، فرهنگ، ادبیات» كه چاپِ سومش تابستان امسال درآمد و «درآمدی بر جامعهشناسی ادبیات» كه پاييز دو سال پيش تجديد چاپ شد و اين هر دو، اوايل دهه هشتاد در اين نشر و در قالبِ مجموعهاي 14 جلدي به چاپ رسيده بودند اما اينك در دو مجلدِ مجزا درآمده است.
پوينده در مقدمهاش بر ترجمه «جامعهشناسي ادبيات»1، از رويكرد متفاوت لوسين گلدمن به جامعهشناسي ادبيات و هنر مينويسد، اينكه اهميتِ روشِ خاص او در بررسي جامعهشناختي ادبيات كه نقطه مقابلِ تمام روشهاي سنتي و آكادميك بود، در اين است كه ميكوشد پيوند ميان صورتهاي هنري را با شرايط اجتماعي پيدايش آنها و بهبيان دقيقتر پيوند ميان ساختارهاي حاكم بر جهان آثار را با ساختارهاي آگاهي جمعي يا جهاننگري گروهها و طبقات اجتماعي روشن كند، حال آنكه روشها و مكتبهاي رايج جامعهشناسي ادبيات پيوندِ ميان محتواي آگاهي جمعي و محتواي آثار را بررسي ميكردند. اين زمينه اجتماعيِ پيدايش آثار را ميتوان به سرنوشتِ انتشار آثار پوينده نيز ربط داد. زمينه و زمانهاي كه بر مدارِ نظم بازار و نه هدفِ آگاهي اجتماعي ميچرخد. آنچه از مكتوباتِ پوينده برجا مانده چيزي قریب به ۲۸ کتاب و صدها مقاله و پژوهش است كه جملگي در راستاي تفكر او و باورش به آگاهيبخشي اجتماعي هستند. جز مقالاتش، شمار اندكي از كتابهاي او تا پيش از ۱۸ آذر سال ۱۳۷۷ يعني تاريخِ كشتهشدنِ پوينده به چاپ رسيد و بعد از مرگِ او برخي از آثارش بازنشر شدند. اوايلِ دهه هشتاد بود كه آثاري ديگر از او در 14 عنوان در قالب و فرمي يكدست به رنگ سبز در نشر چشمه منتشر شد: «جامعه، فرهنگ، ادبیات»، «جامعهشناسی ادبیات»، «اگر فرزند دختر دارید...»، «آموزش تربیت کودکان»، «مکتب بوداپست»، «جامعهشناسی رمان»، «تاریخ مبارزات فلسفی شوروی»، «درآمدی بر جامعهشناسی ادبیات»، «پیکار با تبعیض جنسی»، «درآمدی بر هگل»، «پیردختر» بالزاک، «سودای مکالمه، خنده، آزادی» باختين، «مقوله فلسفی معاصر شوروی» و «راه زندگی». حكايت انتشار آثار پوينده اما به اينجا ختم نميشود. ساليانِ بعد، يعني يك دههاي خبري از چاپ و بازچاپِ آثار پوينده به روال و قاعده معمول نيست. تا اينكه نشريه اينترنتي «ميدان»2 در گزارشي نشان ميدهد جز مميزي و سياستهاي فرهنگي، آنچه آثار پوينده را سالياني به پستوها و بساطِ كهنهفروشان كشانده، چيزي جز سليقه و خواستِ ناشران نبوده و نيست. واقعيتي كه پرده از وضعيت اخير فرهنگي برميدارد كه بازار در آن حرفِ اول و آخر را ميزند. از دورانِ پويندهها به اين طرف، نظم بازار با همدستيِ ناشران و برخي از نويسندگان و مترجمان، تنها قاعده حاكم بر ادبيات شد. داعيه برخي از ناشران اين است كه تعدادي از اين آثار كه در دهههاي هفتاد و هشتاد فروشِ خوبي داشته، ديگر اقبالي ندارد. ناشران ديگر نيز دليلي جز عافيتطلبي براي توقيف شماري از آثار پوينده ندارند. «ميدان» همزمان با انتشار برخي از آثار پوينده ازجمله «تاریخ و آگاهی طبقاتی»، «مقوله فلسفی معاصر شوروی»، «سودای مکالمه، خنده، آزادی» در فضای مجازی سراغِ اين موضوع ميرود كه چرا آثار پوينده امكان انتشار در قالب كتاب و در فضاي رسميِ نشر را ندارند و بااينكه برخي از اين از منابع مهم در زمينه جامعهشناسي ادبيات و فلسفه هستند و چندباري منتشر شدند و اينك در بازار كتاب ناياباند، هيچ نشري سراغ چاپ دوبارهشان نرفته است؟ با طرح اين پرسشهاست كه واقعيات ديگري جز مميزي سر بر ميكند: «طبق قرارداد خانواده محمدجعفر پوینده با نشر چشمه، قرار بود تا مجموعهآثار او شامل ۲۸ جلد کتاب، بهصورت یکشکل منتشر شوند که از این مجموعه، تنها ۱۴ جلد عرضه شد. اما بهگفته خشایار دیهیمی بهعنوان وکیل پوینده، انتشار این مجموعه از سال ۸۱ با قطع کمک وزارت ارشاد که در قراردادی به آن متعهد شده بود، متوقف شد و پیگیریها نیز نتیجهای نداد. در مراسم دهمین سالگرد محمدجعفر پوینده در سال ۱۳۸۷ نیز صفا پوینده، خواهر محمدجعفر پوینده درباره وضعیت انتشار آثار پوینده گفت: تمام این آثار که شامل ۲۸ عنوان کتاب میشوند، در اختیار نشر چشمه گذاشته شدهاند که امیدواریم ناشر نسبت به تجدید چاپ این آثار اقدام کند». در اين سالها آثار پوينده در نشرهاي مختلفي بدون اجازه منتشر شدند. دیهیمی میگوید: «نشر چشمه شروع به انتشار آثار پوینده در تیراژی محدود کرد، هر جلد کتاب در هزار نسخه منتشر شد، براساس قرارداد تنظیمشده پانصد کتاب برای وزارت فرهنگ و ارشاد و پانصد کتاب در اختیار نشر چشمه قرار میگرفت. قرار بر این بود کمکهای مالی وزارت فرهنگ و ارشاد در چهار مرحله داده شود، اما این کمکهای مالی فقط در دو مرحله داده شد، و دیگر ادامه پیدا نکرد، به همین دلیل نشر چشمه فقط توانست ۱۴ اثر از محمدجعفر پوینده را منتشر کند، احمد مسجدجامعی نیز هیچ توضیحی برای قطع این حمایت مالی ارائه نداد، درنتیجه نشر چشمه نیز نمیتوانست بدون این حمایت مالی و تنها بهواسطه سرمایه مالی خود به انتشار این آثار ادامه دهد.» پس از متوقفشدن انتشار این آثار، ناشران ديگري همچون نشر فردای اصفهان بدون پرداخت هیچگونه حق بازنشری، آثاری از پوینده را بدون اجازه و با ایرادات بسیار چاپ ميكنند. در گزارش آمده است كه روزنامه ایران در تاریخ ۱۴ بهمن ۱۳۹۲ در مطلبي با عنوان «غبارروبی از کتابهای توقیفشده» خبر از انتشار کتابهایی ميدهد كه پيش از آن مجوز نداشتند و در اين ميان به آثار پوینده اشاره ميكند شامل 10 عنوان كه در دهه هفتاد در نشر چشمه و انتشارات آرست منتشر شده بودند، اما بعدها غیرقابل چاپ تشخیص داده شدند. یک سال از روی کار آمدن دولت روحاني ميگذرد، حسن کیائیان، مدیر نشر چشمه نيز پس از رفع تعلیقِ اين نشر در یادداشتی مينويسد شاهد تسهیل فعالیتهای فرهنگی در دولت جديد بوده و عقل و انصاف حکم میکند که ضمن اذعان به حسننیت مسئولان وزارت ارشاد، تعامل حاصله را پاس داشته و به سهم خود بر دامنه آن بیفزاییم. اما پس از اين غبارروبي و حسننيت مسئولان نيز همچنان خبري از انتشار آثار محمدجعفر پوينده نيست. كيائيان در گفتوگو با «ميدان» ميگويد «آثار محمدجعفر پوینده امروز در دست ناشران مختلف است، برخی از این ناشران براساس برنامه و سیاست خود بخشی از کتابهای پوینده را که در اختیار خود دارند چاپ میکنند و تعدادی را هم چاپ نمیکنند، برخی هم هرچند سال یکبار دستوپاشکسته دست به بازنشر کتابهای پوینده میزنند.» او همچنين درباره ممنوعیت و منع قانونیِ انتشار آثار پوينده ميگويد «تا آنجاکه من میدانم برای انتشار آثار پوینده امروز منع قانونی وجود ندارد و همهچیز به خواست، ترجیح و برنامه انتشارات مختلف که این آثار را در اختیار دارند برمیگردد.» از اين سخنان چند سالي ميگذرد تا خواستِ ناشران به انتشار آثار پوينده اندكي مِيل كند. 2 زماني كه لوكاچ براي بار نخست «جامعهشناسي رمان» را منتشر كرد، حدودِ پانزده سال از نگارش مقالاتِ اين كتاب ميگذشت. بهخاطر همين وقفه او در مقدمهاي بر كتابش نوشت: «در برخورد اول چنين بهنظر ميرسد كه اين مقالهها هيچ امروزين نيستند. موضوع و لحن آنها، دراساس درخور جَو عام امروز نيست.» اما لوكاچ بر اين باور است كه معاصريت يا بهتعبيرِ پوينده امروزگي اين مقالات در اين است كه با برخي از جريانهاي ادبي و فلسفي كه بابِ آن روزگار به مخالفت برخاسته. اينچنين زمينه انتشار «جامعهشناسی رمان» در اكتبر 1951، درست شصتوهشت سال پيش فراهم ميشود: اثري كه بهطور سرراست، جدالِ تاریخی دو مکتب ناتورالیسم و رئالیسم را پیش میکشد و به جانبداری از رئالیسم برميخيزد، آنهم در دورانی که پيشرفت ادبيات و نويسندگان، بهويژه زير فشار نيروهاي اجتماعي، متوقف شده: «زير فشار يك ربع سده ارتجاع كه سرانجام به چهره كريه و اهريمني فاشيسم انجاميد.» لوكاچ در چنين روزگاري از «رئاليسم سترگ» ميگويد كه بهگمان او بخشي از فرايند آزادسازي سياسي و اجتماعي جهان است، گرچه ابرهاي ارتجاع هنوز بر انديشه تودههاي عظيمي سايه ميافكنند. لوكاچ همان ابتدا اين مسئله را مطرح ميكند كه نويسنده كلاسيك تيپيكِ سده نوزدهم، بالزاك است يا فلوبر؟ او معتقد است انتخاب ميانِ اين دو نويسنده ربطي به سليقه يا ذوق ندارد، بلكه به مسائل اساسي زيباييشناسي رمان برميگردد. از اينجاست كه لوكاچ پاي ماركسيستها و تلقي آنان از تاريخ را پيش ميكشد كه تفاوتي عمده با ديگر رويكردهاي ادبي دارد. از منظر او، تصادفي نيست كه ماركسيستها در عرصه زيباييشناسي مدافع آثار كلاسيك هستند و البته اين ميراث ادبي بههيچوجه حاملِ رويكردي ارتجاعي يا نوعي بازگشت به گذشته نيستند. نتيجه ضروريِ نظريه ماركسيستيِ تاريخ اين است كه گذشته براي هميشه سپري شده و بازگشتناپذير است. در نظر لوكاچ، تضادِ بالزاك و رمان فرانسه در ميانه و آخر سده نوزدهم از منظر زيباييشناختي تضادِ دو مكتب رئاليسم و ناتوراليسم است. او رئاليسم را برخلافِ باور مسلط نَه يك راه ميانِ عينيت كاذب و ذهنيت كاذب، بلكه راهِ سومي ميخواند كه به دوراهگيهاي كاذب خاتمه ميدهد. «رئاليسم يعني شناسايي اين نكته كه آفرينش هنري نَه برخلاف نظر ناتوراليسم يك ميانگين بيرمق است و نه اصلي فردي كه خود دچار تجزيه ميشود و در اعماق نيستي غوطهور ميگردد.» رئاليسم سترگِ لوكاچ، انسان و جامعه را از ديدگاهي انتزاعي و ذهني به نمايش نميگذارد بلكه آنان را در تماميت عينيشان روي صحنه ميآورد. اين نوع از رئاليسم البته مخالفِ رنگآميزيهاي مختلفي نيست كه در زندگي مدرن گسترش مييابد، در عين حال سر آن ندارد كه تفاوت خلقوخو و حالات رواني را رَد كند، بلكه تمام توشوتوان ادبيات را بهكار ميگيرد تا از ترسيمِ «كليت انسان و خصلتِ تيپيك عيني افراد» در آثار ادبي دفاع كند، همان انساني كه ادبياتِ رئاليستي داعيه ساختِ آن را دارد. لوكاچ براي جاانداختنِ منظورش از بالزاك شاهد ميآورد كه در نظر او بهشيوهاي پيشگويانه اين پيكار را در داستانِ تراژي-كميكِ «شاهكار گمنام» آورده است. داستان، روايتِ تجربه نقاشي است كه سعي دارد فرم كلاسيك تازهاي را از راهِ جذبه امپرسيونيستي مدرن رنگها و حالات رواني خلق كند كه دستآخر به آشفتگي ميانجامد. تابلوي قهرمان داستان، فرنهوفر، «آميزهاي آشفته از رنگهاي سراپا مغشوش است كه از ميان انبوه آنها بهعنوان بازماندهاي اتفاقي گوشه پاي يك زن بهنحو عالي نقاشي شده و بهچشم ميآيد.» لوكاچ معتقد است بسياري از طرفداران هنر مدرن از تلاشهاي فرنهوفر نيز دست ميكشند و بهكمك نظريههاي جديد زيباييشناسي، تأييدي بر آشفتگي احساسات خويش مييابند. لوكاچ با انتقاد بر ناتوراليسمِ زولايي از تنمحوريِ ناهنجار ناتوراليسم سخن ميگويد كه بهعقيده او ماحصلِ بازنمايي بيظرافتِ نويسندگان عقيدتي و محافظهكار است كه در برابرِ ترسيم حقيقي فرديت انسان جامع سختْ ايستادگي ميكنند. «بررسي بدون پيشداوري زندگي»، مهمترين ادله لوكاچ در دفاع از رئاليسم است. او باور دارد كه درك وضعيت حقيقي امور ما را به شناختي ميرساند كه نزد رئاليستهاي بزرگ آغاز و نيمه سده نوزدهم آنهمه زنده بود، اينكه «همهچيز سياسي است». البته نَه به اين معنا كه همهچيز بهطور بيواسطه به سياست مربوط ميشود. بلكه به معنايي كه نويسندگانِ بزرگ همچون بالزاك و استاندال و تالستوي درك ميكردند؛ اينكه تمام اَعمال، انديشهها، و احساسهاي انسان پيوندي ناگسستني با زندگي جامعه، با پيكارها و سياست آن دارند و بهطور عيني از همينجا زاده ميشوند و به همينجا منتهي ميگردد. از اينجا، لوكاچ به رويكردِ رئاليستهاي بزرگ نسبت به وضعيت موجود اشاره ميكند: آنان به پذيرش تشريح اين وضع بسنده نميكنند، بلكه در برابر آن به اعتراض برميخيزند: «آنان ميدانند كه اين تباهي واقعيت عيني كه بيترديد زاده علل اجتماعي است، اين تقسيم انسان جامع به انسان عمومي و انسان خصوصي، در حكم مثلهكردنِ وجود آدمي» و چهبسا ادبياتِ رهاييبخش است. اتفاقي كه از دو سه دهه پيش به اين طرف وجهِ غالب ادبيات ما به آن دچار آمد. 3 ادبياتِ ما در هر سبك و مكتبي، چندي است كه از ترسيم سيماي انسان معاصر يا تماميت انساني كه حاملِ خصلتِ تيپيك دورانش باشد ناتوان است. خاصه ادبيات رئاليستي ما كه دستكم از دهه هشتاد به اين طرف ديگر زور و توانِ قديم را پيدا نكرد و به سنخي درآمد كه ميتوان از آن به رئاليسم بازار تعبير كرد كه بيش از بستگي به سنتِ رئاليسم، وابسته به بازار است. رئاليستهاي بزرگ تنها تفسيرگرانِ واقعيت نيستند كه به بازنماييِ زندگي روزمره بسنده كنند، بلكه آنان با انسانمحوري خاصِ خود از جداسري زندگي عمومي و خصوصي تَن ميزنند و به اين پندار ضروريِ جامعه سرمايهداري و برداشت سطحي از ظاهر زندگي اجتماعي معترضاند. آنچه نويسنده ايراني دو سه دهه اخیر به آن گرفتار آمد. عمده مكتوبات ادبي وطني جز شاتهايي از زندگي خصوصي طبقه متوسط يا تلاشهاي باسمهاي و زوركي براي نمايشِ زندگي مردمان فقير، حاشيهاي و تَهشهري و نيز كوشش ناموفق در اتصال به تاريخ معاصر دستاوردي نداشته است. آثار رئاليسم بازار سعي در اعلام وابستگي خود به يكي از جريانهاي فكريِ راست يا چپ دارند تا بلكه از اين نَمد براي خود كلاهي بسازند. لوكاچ اما اين ترفندها را و تعلقات به تفكري خاص را كافي ندانسته و از تفاوت عمده زولا و بالزاك در تفكر و در كار ادبي مينويسد. لوكاچ كه بسياري او را چپِ راديكال ميخوانند معتقد است تفكر چپِ زولا براي ساخت رئاليسم سترگ كفايت نكرد. زولا نويسندهاي چپ بود كه روش او بر ادبيات چپ مسلط است. از اينرو جانبداريِ لوكاچ از بالزاكِ سلطنتطلب در قبال زولاي چپ در وهله نخست نوعي تضاد مينمايد: اينكه لوكاچ و همفكرانش خواستار سياسيكردن ادبيات هستند اما از طرفي به ادبيات سياسي حمله ميكنند. لوكاچ با ارجاع به انگلس -كسي كه نخستينبار به تضاد ميان بالزاك و زولا اشاره كرد- پاسخِ اين تضادِ ظاهري را ميدهد: بالزاك با وجودي كه از نظر سياسي سلطنتطلب و مشروعهخواه است در آثارش توانسته فرانسه فئودالي و سلطنتي را افشا كند و بهشيوهاي پُرتوان نشان دهد كه نظام فئودالي چگونه محكوم به مرگ بوده است. انگلس، بالزاك را نوعي «پيروزي رئاليسم» ميخواند كه حاكي از تعصب نويسنده به واقعيت و صداقت اوست. عذابِ گذار به توليد سرمايهداري كه بر مردم تحميل شد در آثار بالزاك بهخوبي تصوير شده و درعينحال او ضرورت اين دگرگوني و همزمان حقيقت تاريخي ماهيتِ آن را درك ميكند و از همينجا حقيقتِ راستين سرشت مترقي و متضاد سرمايهداري در آثار او پديدار ميشوند و از اينرو قهرمانانِ او دستآخر كساني هستند كه با فئوداليسم و سرمايهداري پيكار ميكنند: «ژاكوبنها و جانباختگان نبردهاي خياباني». دستهاي از نويسندگان ما سالياني است كه از ادبيات حرفهاي دَم ميزنند كه بيطرف است و در كارِ بازنمايي يا قصهپردازي و درگيرِ عناصر داستان. برخي ديگر نيز با جعلِ دوگانههايي سعي در تئوريزهكردن رمانها و داستانهاي كممايه خود دارند. اگر هم تكوتوك كتابِ درخوري در ادبيات ما منتشر ميشود حكايتِ همان «بازمانده اتفاقيِ» بالزاك است. در چنين وضعيتي چاپ و بازچاپِ ترجمههاي پوينده كه حاملِ نقدهاي بنيادي از لوكاچ و گلدمن و ديگر متفكران است ضرورت بيشتر پيدا ميكند. نويسنده-منتقدانِ چپ نورسيده كه ناسزا و نوشتن و نوشتن و نوشتن را دستور كار خود قرار دادهاند و نويسنده-منتقدان راست يا فاشيست كه نوشتن و نوشتن و نوشتن براساسِ دستورالعملهاي بازار را برنامه كاري خود ميدانند، هيچيك با حقيقتِ جامعه و ادبيات رهاييبخش و خواندن و مداقه در آثار كلاسيك و مكاتب ادبي نسبتي ندارند. لوكاچ نشان ميدهد كه چپبودن شرطِ ادبياتِ معترض يا سياسي نيست، همانگونه كه چپستيزي ربطي به ادبياتِ مستقل ندارد و چهبسا رئاليسم بازار خودْ هولناكتر و مخربتر از رئاليسم سوسياليستي هم باشد. درنهايت لوكاچ مينويسد «براي نويسنده كافي نيست كه فقط نگرش سياسي و اجتماعي روشن داشته باشد، براي او نگرش ادبي روشن نيز به همان اندازه ضروري است.» در اين ميانه و در غيابِ هژموني نويسندگان، سرنوشت ادبيات ما را بيش از هر چيز بازار معلوم ميكند و پيداست كه در چنين اوضاعواحوالي براي انتشار آثار پوينده معياري جز خواست و سليقه ناشران ملاك نخواهد بود. آثاري كه با تعريفِ دوباره مسئوليت ادبيات و توان آن، دستِ خالي ادبيات ما را رو كند. پس جاي شكرش باقي است كه سه اثر از لوكاچ در اين بازار منتشر شدهاند. 1. «جامعهشناسي ادبيات»، لوسين گلدمن، ترجمه محمدجعفر پوينده، نشر هوش و ابتكار، 1371 2. «جای خالی کتابهای پوینده در قفسههای انقلاب»، حمیدرضا یوسفی، «ميدان»، 8 مهر 1393
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.