هويت فرهنگي و مسائل شهري
احمد مسجدجامعي
دهم بهمن سال 1393 برابر با برنامه جمعهها که به تهرانگردي ميپرداختيم، با گروهي از خبرنگاران و اصحاب رسانه و مديران شهري به خيابان مولوي رفتيم، گروهي از دانشجويان معماري و انجمن معماران ايران و آقاي اسکندر مختاري از تهرانشناسان برجسته، نيز براي بازديد از مهمترين کشف صورتگرفته در تهران دهههاي اخير در آن محل حضور داشتند.
براي شروع به سر قبرآقا رفتيم. در اين مزار اتاقي کوچک و حدود 10 متر در اختيار گروه کاوش بود. با اشيائي به قدمت چند هزار سال تاريخ تهران. در اين اتاق با دقت بسيار همه وسايل در طاقچههاي قديمي چيده شده و مانند موزهاي کوچک گوياي تاريخي کهنسال بود. اين کشف که از آن سخن ميگويم، در قلب تهران تاريخي ديروز و اقتصادي امروز رخ داده است. در آغاز با ديدن چند استخوان و قدري سفال، در فضايي که پيشازآن قبرستان شهر بود، گمانهزنيهاي اوليه قدمتي حداکثر تا اوايل صفويه يعني زمان تبديل قصبه تهران به شهر تهران را تصوير ميکرد؛ اما پيگيري خانم مهسا وهابي که او را در همان تهرانگردي در جمع خبرنگاران کريستف کلمب تهران نام نهاديم، کار را تا جايي پيش برد که به پيداکردن گوري با تاريخ پنج هزار سال پيش از ميلاد رسيد و در ادامه کاوشهاي اين گروه، افزون بر يافته اصلي، اشيائي ازجمله ابزارهاي سنگي نيز به دست آمد که عمري برابر با 9 هزار سال پيش از ميلاد براي آن تعيين کردند؛ يعني 11 هزار سال پيش از اکنون. تا اينجا بُعد باستانشناسي ماجراست... . اما اين اتفاق در يکي از نقاط تهران روي داده است که به لحاظ مسائل اجتماعي و آلودگيهاي محيطي تأملبرانگیز است. بهواقع اين محل از مناطق مشکلساز شهري است که گزارشي از آن را در کتاب دروازهغار آوردهام. در زمان بازديد گفتوگوها بر سر ساخت سايت موزهاي شهري در همانجا بود؛ زيرا انتقال آثار و اشياي يافتشده در اين مکان به موزه از تعلق تاريخي آن به مکان واقعي خود ميکاست؛ بنابراين بهتر بود اين اثر در همينجا بماند و بهعنوان «کهنترين نقطه سکونت در تهران» به نمايش درآيد. بااينهمه هنگامي که کاوش به پايان رسيد، زماني لازم بود تا ارگانهاي ذيربط تکليف اين کشف را روشن کنند: آيا آنجا سايت موزه شود يا آن را در همان محل دوباره دفن کنند و به آيندگان بسپارند يا به موزه منتقل کنند. روند اين تصميمگيري يکسالونيم طول کشيد و در اين زمان اينجا عملا به خوابگاه و سرويس بهداشتي کارتنخوابهاي منطقه تبديل شد. جمعآوري فاضلاب و پاکسازي، ناشي از اين شيوه زندگي بيش از يک هفته زمان برد و بهواقع محل کارگاه غيرفعال به پناهگاه معتادان تبديل شده بود. اين نمونهاي از اوضاعي است که گفتم. اکنون پرسش من اين است که با آن ميراث تاريخي کهن و اين وضعيت امروز چه کارهايي ميتوان کرد که گذشته در خدمت حال و شکوفايي امروز و فردا باشد؟ نخست اين پرسش را پيش ميکشم که: آيا ميتوان مواريث شهري از همين قبيل را مانعي براي توسعه تلقي کرد؟ در برخي موارد که قضيه کاملا روشن است، مانند خانههاي تاريخي و روستايي که به محل اقامت و پذيرايي تبديل شده و گاهي با قيمتهاي گزاف پذيراي ميهمانان است يا در همين تهران خودمان که خانههاي قديمي به فعاليتهاي خدماتي و فرهنگي روي آوردهاند و هر روز بازار آن رونق بيشتري مييابد؛ حتي کساني که بهتازگي به جمع سازندگان اينگونه مراکز پيوستهاند، از الگوهاي قديم برداشت ميکنند. در مثال خيابان مولوي شبکهگذاري لوله فاضلاب شهري، منشأ کشف و شکلگيري کاوش و بازيابي، دادهها و يافتهها شد. حال شبکه فاضلاب شهري مهمتر است يا مواريث تاريخي و فرهنگي؟
از مثالي که اين روزها بيشتر شنيدهايم، بگويم؛ احداث خط مترو ضروريتر است يا ادامه حيات چشمهعلي؟ چشمهعلي که يادگار دوران تاريخي و پيش از تاريخ است و دستکم يادآور دوران اشکاني و ساساني. بهواقع در اينجا، مترو به بهبود کيفيت زندگي ميانجامد؛ اما حفظ آثار ساساني و اشکاني چه ارزشي براي شهروند امروز دارد که بايد آن را حفظ کرد؟ يک پاسخ که ظاهرا سادهترين جواب هم هست، اين است که تکليف را يکسره کنيم و يکي را بر ديگري ترجيح دهيم؛ يا مترو يا حفظ مواريث شهري. هرکدام منفعت بيشتري داشته باشد. حال سؤال ديگري مطرح ميشود: منفعت بيشتر با کدام است؟ و اساسا منفعت به چه معني است؟ آيا ميتوانيم ميراث فرهنگي را به منبع درآمد شهري تبديل کنيم؟ يعني نهفقط آن را حفظ کنيم؛ بلکه با برنامهريزي انديشيده و کاري کنيم که نفع مادي آن نيز به جامعه بازگردد و در کنار مراکز رفاهي و خدماتي قرار گيرد. بهواقع پيشرفتي که بتواند ميراث را معاصر کند و در تعامل با امروز باشد، موجب ميشود به يک منبع شهري در برنامهريزي تبديل شود. حال وقتي ميراث تبديل به منبع درآمدزا ميشود، چه مزايايي را به دنبال دارد: - نخست خود را حفظ و رابطه بين امروز و گذشته برقرار ميکند و اين يعني حضور تاريخ در زندگي روزمره مردم. - کمک به خودشناسي مردم و حفظ تداوم بافت شهر مثل بازار تهران، سردر باغ ملي که هم از گذشته مانده و هم روزآمد شده است و از امکانات جديد بهره ميگيرد. - ارائه فرصتهاي جديد از خلاقيت در معماري و طراحي شهري. درواقع معماري و طراحي هم مانند شعر عقبه و سابقهاي دارد. همچنان که حافظ و سعدي سابقه شعر فارسي هستند و هيچ شاعر نوپردازي نميتواند به آنها بياعتنا باشد، در معماري و شهرسازي هم، آثار ماندگار پيشينيان چنين جايگاهي دارند که نهتنها بايد آن را حفظ کرد، بلکه الهامبخش طرحهاي امروز و فردا هم خواهند بود. - بازنمايش ظرفيتهاي مراکز تاريخي شهرها براي ايجاد هويتهاي پايدار و تشخص شهري - ايجاد کاربريهاي نو و ايفاي نقش در تجديد حيات و بازسازي مراکز شهري. با اين رويکرد که امروز چه لايهاي به لايههاي پيشين شهري بيفزاييم؟ در مثال کاروانسراي خانات از روزگار صفوي، در نزديکي چهارراه مولوي بهخوبي ديده ميشود که با تغيير کاربري فضاي کاروانسرا به حجرههاي خريد و فروش اين مکان به بخشي از بازار مؤثر خواربار تبديل شده است. - افزايش ظرفيت براي بهبود کيفيت زندگي براساس پيشينه محلي- تاريخي و در يک ديدگاه جامعتر، جان سخن آنکه بقاياي باستانشناسي شهري ميتواند منابعي براي توسعه پايدار در شهرهاي تاريخي محسوب شود. هدف ما تمرکز بر بيان راهکارهايي براي حفظ تعادل بين کهنه و نو يا قديم و جديد در شهرهاي امروزي است و بقاياي باستانشناسي بسيار مهيا و آماده تحقق اين اهدافاند، زيرا که در کشور کهنسال ما اينگونه آثار در همه شهرها و روستاها يافت ميشوند. اين بقايا قدرت و جاذبهاي دارند که پير و جوان، زن و مرد را به خود ميکشانند؛ برای مثال، در نمونه کاوش خيابان مولوي بازسازي چهره بانوي هفتهزارساله براي تمامي گروههاي سني و اقشار مختلف اجتماعي و شغلي جالب بود و در کنار آن مهندس کامپيوتر و محقق ژنتيک، هنرمند و طراح و... هر يک حرفي براي گفتن و دوباره زندهکردن اين ميراث داشتند و برايشان جالب بود که شناسايي جنسيت اين تدفين چند هزارساله چطور ممکن شده است و از کجا ميشود رنگ مو، چشم، ساختار گونه و صورت را بازشناخت. دليل مرگ او چيست؟ اشيای همراه او کداماند؟ ويژگيهاي اين اشيا چيست و نشاندهنده چه ابزارهايي و چه دوره تمدني هستند؟ به قول مولوي هرکسي از ظن خويش با آن داده يار شد و همين امر سبب رودرروکردن گذشته با امروز ميشود. همين بازخورد را در اعلام نتايج مطالعات انگل باستانشناسي ميتوان ديد يا زماني که علت فوت انسان هفت هزار سال قبل، به سبب عوارض ناشي از شکستن استخوان ترقوه حدس زده ميشود. اينگونه گذشته معجزهوار در اکنون ظهور ميکند و اگر هوشمندانه به اين بارقهها و جرقهها بنگريم، آتشبازي شکوهمندي رقم ميخورد که نتيجهاش بخشيدن جان تازه به کالبدهاي پوسيده گذشته است و رونق علم و فرهنگ و اقتصاد.به هر حال بدانيم که در شکوفايي شهري میراث فرهنگي جايگاه خاصي دارند. در خيابان مولوي اين اتفاق ميتوانست معجزه شهري براي آن نقطه تهران باشد، اما فراموش شد... .کشف اين اسکلت ميتوانست مايه سربرآوردن کارگاههاي باستانشناسي همراه با ادامه پروژه عمراني شبکهگذاري لولههاي فاضلاب شهري باشد، يعني ميراث و توسعه همگام شوند اما توسعه را، پيشرانديم و ميراث جاماند. اين کارگاهها و کاوشهاي جنبي آن، خود منشأ رفتوآمد دانشجويان، استادان و محققان و گردشگران ايراني و بيگانه بود و حضور افراد جديد و ايجاد پيشههاي نو به تغيير بافت ميانجاميد. علاوهبرآن علاقهمندي کسبه به حفظ اين آثار که ميتوانست براي آنها موجب رونق کسبوکار شود، نقطهاي اميدبخش بود. جالب است که در کنار اين کشف امکان و بسترهاي لازم براي تحقق اهداف مطروحه وجود دارد:بقعه و مجموعه سرقبرآقا، کاروانسراي خانات، بازار حضرتي، ميدان امينالسلطان که پيشترها در يادداشت کشف مولوي به آن پرداختهام که هريک خود بهتنهايي مجموعهاي گسترده از معماري، آثار، خاطرات، مشاهير و مفاخر شهري هستند. اگر بتوانيم از سطح ظواهر بعضا آشفته و گسسته امروزي آنها گذر کنيم درمييابيم که با شکلگيري سايت موزه شهري در اين منطقه ميتوانيم پيوندها و روابط اين بناها و مجموعهها را برقرار و بازتعريف کنيم. يکي از مثالهاي موفق و عيني اين امر ساخت موزه- مترو سارديکاي دو در شهر صوفيه پايتخت بلغارستان است که موجب کشف بقاياي باستاني در مسير احداث مترو شد و آنها آن را حفظ، بازسازي و روزآمد کردند و به عنوان منبع درآمد شهري به کار گرفتند و به جاذبههاي گردشگري افزودند اما، ما در شرايط برابري که داشتيم نتوانستيم آن را به منبع شهري تبديل و از آن بهرهبرداري كنيم. نداشتههاي ما چيست؟ پاسخ اين پرسش ميتواند جوابي مکفي به مقوله معناي منفعت نيز باشد.ما خود دست تطاول به ميراث خويش دراز کردهايم... ما با تمام داشتههايمان چندان چيزي نداريم و درست در کنار ما، کشورهايي که تاريخي ندارند و حداکثر قوم هستند، تاريخساز ميشوند و برخي ميراث ديگران را به سود خود مصادره و جعل تاريخ ميکنند تا فرصت بيشتري براي گردشگري و درآمدزايي بسازند و ايران تاريخي با آن همه سرمايه از اين حيث بهرهاي ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.