|

خطرات حمله ترکيه به شمال سوريه

سالار سيف‌الديني

ترکيه اعلام کرده است که عمليات نظامي جديدي را در شمال سوريه آغاز خواهد کرد. ايالات متحده که در جنگ با داعش با کردهاي ي.پ.گ متحد شده بود، امروز در برابر يک عضو ناتو آنها را به حال خود رها کرده است و روسيه هم حاضر به دفاع از آنها نيست. احزاب کُرد در سه کشور منطقه از 2016 تا به امروز در بازي باخت قرار گرفته‌اند. آنها پيش از اين قلمروهاي شبه‌دولتي داشتند که روي نقشه ديده نمي‌شد، اما از نظر ژئوپليتيکي واقعيت روي زمين بود و از آنها يک بازيگر مي‌ساخت. هجوم داعش به مرزهاي سايکس- پيکو همه‌چيز را تغيير داد. تفاوت بزرگ داعش با القاعده در اين اصل بود که داعش خواهان قلمروی ويژه خود براي اعلام يک خلافت بين‌المللي بود. تصوير جنگجويان داعش در‌حالي‌که با تخريب چند مانع کوچک پايان نظم سايکس- پيکو را اعلام مي‌کردند، هنوز در خاطره‌ها زنده است. کردهاي عثماني که در سه قلمروی جنوب شرق آناتولي، شمال عراق و شمال سوريه امروز استقرار دارند، خود را بزرگ‌ترين قرباني سايکس- پيکو مي‌دانستند؛ تا جايي که به داعش مربوط مي‌شد، اين معاهده مساوي با کفر بود. تا اينجا نقطه مشترکي بين احزاب کرد داعش وجود داشت. داعش به‌طور موقت نظم تحميلي سابق را با چالش عمده روبه‌رو کرده بود. در چنين خلأيي احزاب کرد سه کشور به اين نتيجه رسيدند که مي‌توانند آرمان‌هاي بلند‌پروازانه‌تري را محقق کنند؛ ولي نتيجه براي آنها فاجعه بود.

در ترکيه جنبش دموکراتيک کردها که حول پارلمان در حال شکل‌گيري بود، به آساني از دست رفت. بيش از 10 شهرداري و 80 کرسي پارلمان دستاورد اين جنبش تا 2015 بود. اما با زياده‌خواهي حزب دموکراتيک خلق‌ها، اتحاد نانوشته بين آک پارتي و کردها از هم گسست. بن‌بست در اين مذاکرات، موجب مخدوش‌شدن رابطه ترکيه با کردهاي سوريه هم شد. در عراق دستاوردهاي جنبش ‌کُردي بر اثر زياده‌خواهي، آسيب جدي ديد. در‌حالي‌که طبق قانون اساسي کردها سه استان خودمختاري، 13 درصد درآمد نفت، 17 درصد از کل بودجه و براساس قانوني نانوشته رئيس‌جمهور و يک وزير از پنج وزير اصلي را داشتند و در‌حالي‌که بسياري از مقامات بلندپايه استخبارات يا ارتش عراق مي‌توانست از ميان کُردها باشد، بارزاني با تصميم به برگزاري يک رفراندم خيالي، به دستاوردهاي موجود نيز پشت پا زد. اين تحولات زماني رخ داد که داعش ضربات سنگيني به عراق زد؛ تا جايي که فقط 50 کيلومتر از مرز اقليم خودمختار با عراق باقي مانده بود. بارزاني اعلام کرد که ديگر کشور متحد عراق وجود ندارد! طرح همه‌پرسي براي استقلال اقليم کُردي در شمال عراق بدون هيچ‌گونه حمايت بين‌المللي شکست خورد و در نهايت اردوغان سياست گام‌به‌گامي را در غرب و سپس شرق فُرات در راستاي عمليات نظامي و تصرف شمال سوريه برداشت؛ يعني دقيقا آنجايي که ادعا مي‌شد با تأسي از واحدهاي سياسي سوئيس به نام «کانتون» به وجود آمده است. شايد تأسيس کانتون‌ها فکر خوبي باشد و کردهاي سوريه را که با حداقل امکانات زندگي مي‌کردند به اروپا نزديک مي‌کرد، اما در نهايت اين قدرت است که حيات يک واحد سياسي را تضمين مي‌کند نه آرمان. اين درست است که کردهاي سوريه و واحدهاي نظامي آنها قادر بودند در مقابله با داعش به‌خوبي از سرزمين بي‌دفاع خود صيانت کنند، اما به معناي قابليت نظامي آنها در برابر ارتش‌هاي منظم منطقه نبود. احزاب سياسي کرد، مردم خود را به سمت بي‌راهه‌اي بردند که فقط در رؤيا مي‌توانست واقعيت پيدا کند. ايران همواره و تا جاي ممکن از کردهاي سوريه حمايت کرد. در اوج درگيري با داعش هنگامي که حتي بارزاني به دليل رقابت بين‌حزبي با پ.ي.د حاضر به دادن تسليحات نبود، ايران از مدافعان کوباني حمايت تسليحاتي کرد. احزاب و گروه‌هاي سياسي مختلف در ايران از مقاومت کوباني دفاع کردند و در برابر داعش و کشور حامي آن موضع گرفتند. اما احزاب کُرد، سرنوشت خود را به قدرت‌هاي فرامنطقه‌اي گره زده بودند. در اتحادي عجيب، ي.پ.گ به نيروي زميني آمريکا در برابر داعش تبديل شد. آنها انتظار داشتند که آمريکا در آينده نيروهاي هوايي‌اش را از کردهاي سوريه دريغ نکند. اما اين اتحاد موقت بود. به‌طور‌کلي هر نوع اتحاد دولت‌ها با نيروهاي «شبه‌دولتي» در عمل، نوعی استخدام است تا ائتلاف؛ اما آنها، یعنی پ.ک.ک يا ي.پ.گ قادر به درک اين حقيقت بودند. ايالات متحده پس از نابودي داعش عملا دست از حمايت کردها شست. واشنگتن ابتدا در برابر عمليات سپر فرات و سپس عمليات شاخه زيتون سکوت کرد و امروز در حال تخليه نيروهاي خود از مناطقي است که قرار است هدف حمله نظامي ارتش ترکيه قرار بگيرند. کردهاي سوريه در برابر ترکيه تنها رها شدند. روسيه نيز امروز در ائتلاف با ترکيه است و قرار نيست از کردها حمايت کند. اقليم کردي شمال عراق در اين‌باره سکوت کرده است زيرا پ.ک.ک را دشمن سرسخت خود مي‌داند. کاخ سفيد ممکن است در‌اين‌باره اظهار تأسف کند يا بگويد که با ترکيه در اين مسير همراه نيست. اما فراتر از اين نخواهد رفت. تخليه نيروهاي باقي‌مانده نيروهاي آمريکايي در شمال سوريه چراغ سبزي به حمله نظامي ترکيه است و بسيار بعيد است اتحاديه اروپا در واکنش به حملات احتمالي يکي از اعضاي ناتو به گروهي که هويت بين‌الملل تثبيت‌شده‌اي ندارد، تصمیم سختي بگيرد. اشتباه استراتژيک احزاب کُرد ترکيه، عراق و سوریه اين بود که کردستان ايران را نيز بخشي از معادله ضد سايکس- پيکو قرار دادند، در‌حالي‌که کردستان نيز نه جزء ماترک عثماني بود و نه ترتيبات سياسي- اجتماعي، فرهنگي و امنيتي آن شباهتي به آن سه کشور ديگر داشت. آنها با يک اشتباه محاسباتي ديگر، يک کشور حامي را از دست دادند؛ به اين ترتيب بزرگ‌ترين پتانسيل منطقه‌اي را که ممکن بود از آنها حمايت بيشتري کند، از دست دادند. به ياد داريم که بين سال‌هاي 2012- 2015 که روند مذاکرات آشتي بين کردهاي ترکيه و دولت اين کشور در جريان بود، ايران به‌مثابه يک هدف در ميان احزاب کرد نشان داده مي‌شد. حتي بسياري سعي کردند از سياست‌هاي حزب حاکم ترکيه، الگويي براي ايران بسازند! آنها فراموش کردند که ايران هميشه مدافع خوبي براي کردها بود. خط‌‌و‌نشان‌هاي مکرر صالح مسلم عليه وحدت ملي ايران، چيزي نيست که بتوان به‌راحتي از کنار آن گذشت. رهبر کُردهاي سوريه هنوز هيچ نشده‌، براي سياست‌هاي داخلي ايران تعيين تکليف مي‌کرد، با اين حال چگونه مي‌تواند انتظار حمايت داشته باشد؟ به نظر مي‌رسد آنها پيش از اين حاميان خود را انتخاب کرده‌اند؛ هر چند به اشتباه. اين دست از رهبران چه در قنديل، چه در کوباني‌ يا ترکيه، علاقه زيادي دارند تا مختصات و کُدهاي استراتژيک خود را با اهداف دولت‌هاي فرامنطقه‌اي تنظيم کنند، شايد اين شيوه در کوتاه‌مدت پاسخ‌گو باشد‌ اما در بلند‌مدت باعث سرخوردگي است؛ همچنان که اکنون مي‌بينيم. آنها امروز قابل دفاع نيستند، وضعيت سياسي آنها نيز قابل دفاع نيست. از سوي ديگر، رفتار تهاجمي ترکيه در تصرف قلمروی سياسي ديگر دولت‌ها نيز قابل دفاع نيست. تجربه شکست جنبش‌هاي کُرد در سه کشور ترکيه، عراق و سوريه اين پيام را دارد که «رهبران سياسي کردها در سه کشور ديگر، بايد در آرمان، هدف، سياست و از همه مهم‌تر شرکاي خود تجديد نظر کنند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.