نگاهي به فيلم The Guilty ساخته « گوستاو مولر»
کمال يا سعادت؛ ابژه امر غايي
تارا استادآقا : بعد از فيلم موفق locke ساخته استيون نايت،The Guilty دومين فيلم موفق با تکپرسوناژي محوري است که «ديجتيک»1 فيلم را از طريق امواج صوتي تلفن روايت ميکند. «اسگر هلم» با بازي «جيکوب سدرگرن»، شخصيت اصلي فيلم با گذشتهاي تراژيک که به «هامارتيا» پهلو ميزند، قرار است در لوکيشني ثابت و با همراهي اصوات شخصيتهاي فرعي، مخاطب را در جهان روایي- جنایي فيلم غرق کند. اسگر که بنا بر خطاي تراژيکش چندي ناچار است در خدمات اورژانسي خدمت کند، بهمثابه انسان پستمدرني تصوير ميشود که دچار انشقاق شده است. نيمي از وجودش خير مطلق و نيمي از وجودش شر است و به همين علت شخصيتي است که از سويي بهشدت تابع قانون و از ديگرسو مدام درصدد نقض آن است. او در گذشته به قصد اجراي عدالت به جان جواني بزهکار سوءقصد کرد و او را کشت و در ادامه قصد دارد با اتکا به شهادت دروغ دوست نزديکش، رشيد، مبنيبر دفاع از خود، مهلکه را ختم به خير کند و از چنگال قانون بگريزد؛ قانوني که در قالب عذابي دروني، چون سمي مهلک آرامآرام به سوبژکتيويته و دنياي شيشهاي درونش نفوذ ميکند و زندگي شخصي و حرفهاياش را تحتالشعاع میدهد. گرهافکنيهاي فيلم که در نقاط عطف و بحراني روايت بهدرستي به گرهگشايي ميانجامند، شخصيتهاي مرئي و نامرئي فيلم را به لحاظ رواني در موقعيتهايي موازي و پرکشش قرار ميدهند. در فيلم گناهکار بعد از تماس تلفني ايبن با اسگر که به گزارش آدمربايي ازسوی شوهرش ميپردازد، رفتهرفته رابطهاي عميق بين شخصيتها ايجاد ميشود که تأثيرگذاريهاي رواني شخصيتها را بر هم ممکن ميکند. اسگر که درصدد است راهي براي نجات زن که گمان ميبرد در چنگال مرد قاتل و آدمربا اسير شده بيابد، با کنکاش در زندگي شخصي ايبن به گذشته تاريک زن پي ميبرد. در اين ميان، زن که در تلاشي ملالآور براي تبديلکردن احساسات غيرکلامياش به احساساتي کلامي به لحاظ رواني است، موفق ميشود در فضائي امن که اسگر در آن قدرت تام است، سنگيني فضاي سوبژکتيوش را به فضاي ابژکتيو منتقل کند. زن با تکرار و با بازگوکردن اتفاقات لحظهبهلحظه پيش رو و با يادآوري فعاليتهاي دهشتناک گذشتهاش در حضور ايبن که در حکم مکانيسم دفاعي- رواني قدرتمندي براي او است، موفق ميشود اتمسفر رواني- دروني نابسامانش را سامان بخشد و با امر واقع زندگياش روبهرو شود. ژاک لاکان معتقد است: تأثير روانکاوي به اين دليل است که تروما يا مشکل دروني را از سطح شيشهاي و ايزوله ذهن به فضايي بيشکل منتقل ميکند. اين فضاي بيشکل با بازگويي مکرر (فعاليتي که ايبن انجام ميدهد و از مارهاي متعدد و دردهاي بيامان فرزند نوزادش ميگويد که به بازسازي ماجراي قتل ميانجامد) و مشاهده تغيير ميکند. اين خود فرايند جستوجو براي کشف حقيقت است که درمان را رقم ميزند و نه نتيجهاي که از پروسه کاوش به دست ميآيد که اغلب قرار است به اکتشاف خاصي بينجامد. اسگر نيز به تناوب اين مضمون به شکلي موازي در چنين موقعيت درماني- رواني واقع ميشود؛ درحاليکه اينبار ايبن بيمار با تروماي مشابه، در جايگاه رواندرمانگر واقع ميشود. در لحظاتي تهي و رو به نابودي، ايبن که به عمل شنيع خود پي برده و در حال ارتکاب به خودکشي است، گرهافکني و مسئله اساسي شخصيت پروبلماتيک اسگر آشکار ميشود که يک نقطه عطف بينظير را رقم ميزند. او با تمام قوا از واقعيت امر واقع درونياش پرده برميدارد. اينبار اسگر هلمِ قانونمدار و وظيفهشناس است که احساسات غيرکلامي درونياش را از فضاي شيشهاي ذهنش به فضاي بيشکل ابژکتيو منتقل ميکند تا در حضور قدرت برتري که بازنماييکننده يک قرباني ديگر در دستان اسگر است، دست به پردهبرداري از ماهيت دروني و تکرار تروماي روانياش بزند. اسگر که در وضعيتي پيچيده و بحراني واقع شده و نميخواهد شاهد ازبينرفتن يک موجود زنده ديگر بهدلیل اشتباهات فردي و قضاوتهاي عجولانهاش باشد که تا اندازهاي در آن بيتقصير است، با اعتراف به ارتکاب به قتل براي اولينبار، هم به شکلي منطقي با تروماي وجودياش مواجه ميشود (به نوعي با بازتعريف واقعه به يک گرهگشایي تروماتيک ميرسد) و هم ميتواند وجوه تاريک شخصيتش را از زاويهاي ديگر براي ايبن آشکار کند. فعاليتي که به واسطه وجوه اشتراکياش با شخصيت ايبن که ناخواسته گرفتار جنون است، او را از مرگي خودخواسته و جنوني آني ميرهاند. از سويي ديگر، در مبحث روانکاوي موازي دو شخصيت، ايبن در سکانسي که قرار است به تحريک اسگر با ميکل مواجه شود و به او حمله کند، قبل از اين رويارویي به يک همزيستي دروني دوستانه با اسگر دست مييابد. اين مواجهه دروني بهلحاظ رواني، هر دو شخصيت را در وضعيت انطباق و هارموني قرار ميدهد که به واسطه آن پيوندهاي عاطفيشان عميقتر و باورپذيرتر ميشود. صحنه پس از تلاطمهاي بسيار در داستان سياره آبي ايبن و سکوت دنياي زيرآب به ساحلي امن و آرام تبدیل ميشود و ريشههاي اومانيستي فيلم را بارز ميکند. فيلمنامهنويس و کارگردان بهخوبي توانستهاند نقطه عطفهاي کليدي و گرهافکنيهاي روايتي را بهمنظور بهوقوعپيوستن يک گرهگشایي ناب و اثرگذار طراحي کنند و در ماجرایي که با تکيه بر منطق داستانگويي با شخصيتپردازيهايي محدود است، به بستري منسجم دست يابند. فيلم گناهکار که با درونمايه کليدي و انساني عذاب وجدان مطرح ميشود، موضوع فوق را در بستر روایي زيرمتن خود به يک ايدئولوژي تبديل ميکند. فيلمساز که سعي دارد واقعيت قتل عمد جوان را به دست اسگر با فرافکني بر نجات ايبن به دست اسگر هلم حل کند و بهنوعي او را از اتهام فوق به لحاظ اخلاقي تبرئه کند، در تعريف صورتمسئله به لحاظ فلسفي- انساني- اخلاقي درميماند. به اعتقاد «کانت»، وجدان اخلاقي، انسان را به کمال دعوت ميکند و نه به سعادت. سعادت يک مفهوم است و کمال مطلبي ديگر. در فيلم گناهکار در پايان، اسگر با نجات ايبن از مرگ و بازگرداندن او به قلب خانواده و اجتماع، در آستانه دري بسته قرار ميگيرد که سرانجام باز ميشود و رستگاري او و سعادت پيشرويش را نشانه ميرود. حالا اسگر ميتواند با فراغ بال و با وجداني آسوده در دادگاهي شرکت کند که قرار است در آن با شهادتي دروغين تبرئه شود. در واقعيت اخلاقي کماليافته کانتي اما، هرگز نميتوان عمل گرفتن جاني را با زندگيبخشيدن به قرباني ديگر جبران کرد و صورتمسئله پيشين را با اقدامي که رو به سعادت و عطوفت ميرود، پاک کرد. عمل شنيع خودخواسته قتل در حادثه تراژيک سرنوشت اسگر پابرجاست و حتی با جانفشانيهاي بعدي او به اقدامي کمالمندانه تبدیل نميشود اما ميتواند اثرات ناشي از آن را تعديل کند تا به استحاله شخصيت بينجامد. همانطور که گذشته ميتواند با اقدامات امروز تغيير کند. فعاليتي هدفدار و غايي که اسگر هلم از ابتدا تا پايان فيلم باني آن است و آن را هم در سرنوشت شخصياش رقم ميزند و هم در سرنوشت ديگر شخصيتهاي فيلم مانند ايبن، ميکل و ماتيلدا. پينوشت: 1- اصطلاح «ديجتيک» بر زمان و مکان داستان دلالت ميکند، هرچه جزئي از داستان فيلم «ديجتيک» ناميده ميشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.