به بهانه نمایشگاه نقاشیخطهای «امید خاکباز»
ماحصل يك سنتشكني فرماليستي
کیانوش معتقدی
خوشنویسی در ایران - که یکی از مهمترین شاخههای هنر اسلامی است - بهواسطه استنساخ متون مذهبی، علمی و ادبی تکامل یافت. با نگاهی به تاریخ هنر ایران درمییابیم که نوشتار همواره نوعی از تبیّن بصری گفتار بوده و خط خود شکل انتزاعی کلام. آنچنانکه در طول تاریخ، ایرانیان از جمله پاسداران فرهنگــی بودهاند که از دیرباز تا امروز با ظرافتی خاص، شکل را در بیان محتوا دخیل کردهاند. پس احتمالا بر اساس همین رویکرد، کاربرد انتزاعی از خط (گاهی در ترکیب با نقوش هندسی) در جایگاه تصویر و الگوهای تزئینی به ویژگی اصلی هنر ایران بدل شده است. پس هدف خوشنویسی، تنها تقدیس محض نبوده و نیست و به نظر میرسد سهم اصلی متعلق به لذت از زیبایی اشکال و خطوط است. اگر این داوری را بپذیریم، پس شاید بتوان خوشنویسی را یکی از بارزترین دستاوردهای تمدن ایرانی برای جهان اسلام به حساب آورد، چراکه این هنر به واسطه تلاش هنرمندان ایرانی در طول بیش از 10 قرن از شکل اداری و مذهبی، به زبان هنری مشترکی میان مردم بدل شد و در عرصههای گوناگون هنری حضوری مؤثر، پردامنه و برانگیزنده داشت. اما فرازوفرودهای تاریخچه آذینگری با خط و تحولات آن، همگام با هنر کتابآرایی و همچنین کتیبهنگاری معماری ایرانی را باید در مدت 10 قرن و در گستره جغرافیای فرهنگی ایران مورد مطالعه قرار داد. در همین راستاست که بدایعنگاری در بسیاری از کتیبههای آجری، گچبری، کاشیکاری و نیز خطوط ایجادشده توسط خط روی ظروف و پارچهها همه و همه حکایت از توجه به پدیدآورندگان این آثار به جنبههای تزئینی و بصری خوشنویسی دارد؛ در اینگونه آثار خوانایی جملات و کلمات در درجه دوم اهمیت قرار میگیرند. از سدههای میانی، یکی از دغدغههای اصلی خوشنویسان، استفاده از عنصر خط برای چیدمان حروف و بازنمایی اشکال و پیکرها بوده که در تعامل با یکدیگر به شکل فیگورهایی خاص و نقاشانه به منصه ظهور رسیده است. اگر این نظر درست باشد پس میتوان پذیرفت، خود متن خوشنویسی، زیبایی و ظرافتی مستقل از زیبایی و ظرافت معنایی متن دارد، به همین خاطر، خوشنویسان در طول تاریخ به دنبال آن بودهاند که پیوند میان صورت و معنای مستتر در کلمات نوشته شده را بگسلند و توجه بیشتری به جنبههای تزئینی خط در برابر یک امر قدسی داشته باشند. با آغاز عهد قاجار رویکردهای نوینی در عرصه بدایعنگاری و نقاشی با خط در کار نقاشان و خوشنویسان پدیدار شد و استفاده از حروف و کلمات از چشماندازی نقاشانه با هدف ایجاد فرمهای پیکرنما و تزئینی دستخوش تحولات اساسی شد. این گرایشهای نوین و تفننی در خوشنویسی عهد قاجار در آستانه دهه 40 شمسی و ذیل شکلگیری «جنبش هنری سقاخانه» دوباره مورد توجه هنرمندان نوسنتگرا و جامعه قرار گرفت و تا به امروز نیز ادامه دارد.
«امید خاکباز» هنرمند خودآموختهای است که در مسیر فراگیری اصول اولیه هنر پس از تعلیم نقاشی و گرافیک، دست به تجربه در عرصه نقاشیخط زده و در طول پنج سال اخیر بیوقفه به خلق آثاری مدرن با استفاده از المانهای خوشنویسانه اهتمام ورزیده است. خاکباز در آثارش همواره به دنبال سوژههایی تازه و تکنیکهای نوین بوده و همین امر باعث شده تا در همین مدت کوتاه، مجموعههای متفاوتی را ارائه کند، ازهمینرو میتوان آثار تازه این هنرمند را مکاشفهای در بازیابی عنصر «فرمال» خوشنویسی ایرانی در پیوند با معماری ایرانی و تزئینات وابسته به آن در نظر گرفت، چراکه او پیوسته تلاش کرده تا روایتی معاصر از ترکیب کلمات و حروف را با کاربستی انتزاعی و بافتاری متلاطم و پرانرژی پیشروی مخاطب به نمایش بگذارد. در این دوره از کارهای هنرمند، شکلگیری و تنوع در فرایند نقاشی با خط، در نتیجه شناخت دقیق او از هندسه موجود در معماری سنتی گنبدها با رویکردی اقتباسی از ضرباهنگ موجود در موسیقی صوفیانه و رقص سماع و بافتاری درهمتنیده از چیدمان دایرهوار حروف است. در این میان، هنرمند با چیدمان نوشتار در ساختاری دایرهوار و استفاده از عنصر «تکرار» (که ویژگی اصلی در هنر و معماری ایرانی است)، بیان تصویری خود را محدود به یک عنصر پایه میکند، اما حرکت سریع و بداهه قلمش، عاملی تعیینکننده در ایجاد ریتم و ضرباهنگی پویا در ساختار اثر میشود. در این مجموعه دستمایه اصلی، همان کلمات و مفردات خوشنویسی فارسی هستند که در هم پیچیده و سیال هستند، اما اینجا دغدغه خاکباز چیزی فراتر از نگارش یک متن خوانا یا ترکیبی تکراری یا از پیش تعیینشده همچون سنت سیاهمشقنویسی ایرانی است. او هوشمندانه زیباییشناسی نهفته در پیوند میان معماری، موسیقی و خوشنویسی ایرانی را با اصول نقاشی مدرنیستی پیوند زده و ماحصل آن یک سنتشکنی فرمالیستی شده است. نگرش خاکباز در این مجموعه که به مثابه نقاشیهای آبستره است، نتیجه مکاشفات هنرمند در بهکارگیری رنگ و واردکردن اصول نقاشی مدرن در ساختار خطنگارههای عاری از معناست. در اینجا هنرمند برای نمایاندن پتانسیل موجود در خطاطی، به جای استفاده از خطوط کشیده و راست، از فرمهای انحنادار و دایرهگونه سفید در زمینهای مشکی استفاده کرده است. این انتخاب هوشمندانه از چیدمان نقوش و کنتراست رنگی، باعث القای حرکتی دوار و چرخشی مدام در چشم بیننده میشود که ریشههای خود را در آمیزش با آرمانهای عرفان شرقی درمییابد. انتخاب عنوان نمایشگاه حاضر (از غزل حافظ شیرازی)، نیز خود ارجاعی به همین مفهوم است: دور گردون گر دو روزی بر مراد ما نرفت/ دائما یکسان نباشد حال دوران غم مخور و توجه به فرم دایره و چیدمان مرکزگرای حروف در آثار این مجموعه، تأکیدی بر مضمونی آشنا از وحدت در کثرت و کثرت در وحدت است که قرنهاست مفهومی مسلط بر کهنالگوهای هنر و تزئینات معماری ایرانی شده و اکنون به دست هنرمندی با دغدغههایی معاصر در تجربه زیستش صورتی تازه یافته است.
در آثار خاکباز هر کلمه یا قطعه آینــه، بازتابدهنده حضور همیشگی اندیشههای عرفانــی در هندســه موجود در هنر و معمــاری ایرانی-اسلامی است، آنچنان که تأثیر آن را همچون ضرباهنگی نامیرا تا ابد میتوان در گستره بوم دنبال کرد. به همین دلیل، استفاده هنرمند از عنصر آینهکاری روی بوم و ترکیب فرمهای هندسی زاویهدار با خطوط منحنی کلمات، خود نشانی از ورود اندیشههای نو در کار اوست که ذهن جستوجوگر نقاش و تسلطش در بهرهگیری از رنگ و نور، ترجمه بصری تازهای از ماهیت انعکاس در نوشتار را پیشِروی ما معنا میکند. مجموعه حاضر نمونهای ممتاز از رویکرد انتزاعی امید خاکباز در بهکارگیری نوشتار در جهت خلقی فرمالیستی است. گرایش هنرمند در اینجا با وجود بازگشت به بنمایه سنتی (تلفیق خطاطی و آینهکاری) با تأکید بر مضمون «دور گردون» و ایجاد فضایی رمزگونه و نمادین با چیدمان اتفاقی حروف، سامان گرفته است. به همین دلیل تکرار اشکال و حروف از معنا تهیشده در جای جای اثر، نشانی از تحول اندیشه و سلیقه هنرمند در حرکت از سنت خوشنویسی به سمت لتریسم یا حروفنگاری است. امید خاکباز در این فرصت برای ایجاد پلی میان رهایی و آزادی عمل در اجرای خط (بیتوجه به اصول و قواعد سنتی) و فرمی بسته از دایره با چیدمانی مرکزگرا در تلاش است که نشاندهنده گرایش همهچیز به اصل و منشأ خود و به تعبیری عارفانه، در کالبد هنر و معماری دنیای شرق است. هر چند شاید این دو موضوع از منظری دیگر ظاهری دور از هم داشته باشند؛ یکی کاملا انتزاعی و تکرارشونده و دیگری فیگوراتیو. اما این خاصیت یا همان مفهومی است که دقیقا در مواجهه ما با معماری ایرانی- اسلامی و بهویژه آجرکاری و آینهکاری بناهای مذهبی و تاریخی به چشم میآید. نقاش در این مجموعه در پی بازخوانی تصویر رازآلود و شگفتانگیز از تاریخ هنر ایران، از آجرکاری گنبدهای سلجوقی گرفته تا آینهکاریهای چشمنواز دوره قاجار است و در این سفر طولانی ما را با خود به تماشای شکوه همان چیدمانهای تکرارشونده و ذکرگونه آجرها و آینههای مستطیلشکل گنبدهای مدور ایرانی دعوت میکند. در این راستاست که نور و رنگ نیز نقشی اساسی در آثار هنرمند بازی میکنند و شاید به دلیل ترکیببندی و ابعاد غیرمتعارف تابلوهایش و وجود آینهکاریهای ظریف و انعکاس نور و رنگ در فرمهای خوشنویسانه است که دیدن آثار او به مثابه گلگشت در باغی مصفا، تأثیر و احساسی خاص بر بینندگان میگذارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.