تنهايي کُردهاي سوريه!
اردشير پشنگ*
تا پيش از وقوع بهار عربي آنان را عمدتا «مردمان فراموششده» ميخواندند! حدود نيمميليون نفر از آنها حتي فاقد اوراق شناسايي و هويتي بودند، بسياري از آنان تحت سياستهاي عربيسازي دولتهاي مختلف در دمشق، از هويت کُرديشان، چه از نظر زباني و چه از نظر رسومي فاصلهاي ناخواسته گرفته بودند و در اين بين بسياري نيز ابا داشتند در جمع عمومي خود را کُرد بنامند، حتي فضاي نيمهباز سياسي در دوران بشار اسد جوان نيز چندان تأثيري در شرايط بسته آنان ايجاد نکرد و در همين برهه، دستکم در دو مورد جشنهاي نوروزيشان برخلاف ديگر مناطق سرزمينهاي نوروز، با حمله نيروهاي امنيتي ناتمام ماند. کُردهاي سوريه از منظر سياسي نيز به مدت سه دهه تحتتأثير شديد روابط و بازيهاي قدرت ميان دولت دمشق با حزب کارگران کردستان ترکيه قرار داشتند؛ روابطي که عمدتا ناشي از نحوه مناسبات و بحرانهاي دوجانبه ميان مقامات ترکيه و سوريه بود، به همين دليل شاهد آن هستيم که برخلاف ديگر مناطق کردنشين در خاورميانه، در سوريه، کردها بيش از هرجاي ديگری از منظر سياسي و هويتي خود را به پکک و انديشههاي عبدالله اوجالان، رهبر دربند آن گره زدهاند؛ گرهي که اينک تبديل به پاشنه بزرگ آشيل و بهانه حملات و تهديدات گاهوبيگاه همسايه شماليشان شده است.
اما وقوع بهار عربي و گسترش موج بيثباتي سياسي و امنيتي در کشورهاي مختلف عربي، ازجمله سوريه، براي کردهاي اين کشور تبديل به يک فرصت بيبديل تاريخي شد تا آنها پس از دههها زندگي در سايه، مجال يابند خود را بازيابي کرده و تبديل به يکي از مهمترين نيروهاي سياسي و نظامي منطقه شوند. آنها ابتدابهساکن به نظر ميرسد که با طرحي ايراني - سوري موقعيت بازيگري در تحولات شمال سوريه را يافتند، اين طرح نيز متأثر از افزايش حجم مداخلهجويي ويرانگر ترکيه عليه دولت دمشق، در جهت سرنگوني دولت مرکزي اين کشور بود. تأثيرپذيري شديد کردهاي سوريه از منظر انسجام سازماني و انديشهاي با پکک از يکسو و گسترش شعلههاي جنگ ميان آنکارا با پکک از سوي ديگر، باعث شد تا اين ايده تقويت شود که قدرتگيري کردهاي سوريه با توجه به منطقه زيست آنها در بيشتر نقاط کمربند ۸۷۰ کيلومتري هممرز با ترکيه، آنها را تبديل به يک مانع طبيعي و جدي در برابر ترکيه کند. درگيري شديد ارتش سوريه در مناطق مرکزي و جنوبي و عدم داشتن توان کافي براي حضور در جبهه شمال، باعث تقويت اين ايده شد. اما ظهور داعش دومين چالش و علتي بود که باعث شد آوازه جنگاوري کردهاي سوريه، فراتر از مرزهاي اين کشور و خاورميانه در سطحي بينالمللي گسترانده شود، هرچند اين چالش بسيار پرخطر و مهيب بود و کُردها براي مقابله با داعش چندهزار کشته دادهاند. در اين زمان آنها، هم از سوي آمريکاييها و هم از سوي روسها مورد استقبال و حمايت جدي نظامي و سياسي قرار گرفتند، اما حمايت روسها ديري نپاييد و مقامات مسکو در برابر نرمش کرنشوار رجب طيب اردوغان، عملا به کردها پشت کرده و با سکوت خود چراغ سبز حمله ارتش ترکيه به عفرين و مناطق همجوار آن در سرزمينهاي غرب فرات در نيمه شمالي اين کشور را نشان دادند. آمريکا، متحد بينالمللي ديگر آنها نيز هرچند که تاکنون از آنان در برابر حملات و تهديدات ترکيه حمايت کرده است، اما کاملا پيداست يک متحد متزلزل و موقت خواهد بود. اگر فشار بدنه نظامي و ديپلماتيک اين کشور نبود، بسيار پيش از امروز نيروهاي نظامي آمريکا به فرمان ترامپ شمال سوريه را ترک ميکردند. حضور فعلي آنها نيز از يکطرف تحت فشار شديد آنکارا قرار داشته و از سوي ديگر به دليل فقدان داشتن برنامه و هدفي استراتژيک در سوريه چندان بلندمدت به نظر نميرسد. به همين دليل است که در روزهاي اخير رئيسجمهوري ترکيه و وزراي دفاع و خارجه اين کشور بارها از حمله قريبالوقوع ارتش کشورشان به منطقه شرق فرات در شمال سوريه خبر دادهاند؛ حملهاي احتمالي که هرچند با عدم رضايت آمريکا روبهرو شده است، اما طبق برخي برآوردهاي مقامات ترکيه، بدون واکنش اين کشور نيز خواهد بود و اتفاقا امکان خروج پيش از موعود آمريکا را نيز فراهم ميکند. در نتيجه ترکيه به دنبال يک فشار يکجانبه براي بريدن رشته ترديد و تعارف آمريکا براي حضور در شمال سوريه است! بهاينترتيب به نظر ميرسد کردهاي سوريه در روزهاي اخير لحظات و شرايط سخت و حساسي را سپري ميکنند؛ چراکه در صورت وقوع چنين شرايطي، اين خطر وجود خواهد داشت که با برتري تسليحات استراتژيک ترکيه، بيشتر دستاوردهاي کردها از دست برود. اما عمق فاجعه فقط يک حمله نظامي نيست بلکه اردوغان ميخواهد به بهانه اسکان سه ميليون مهاجر عمدتا عربتبار سوري، دست به ايجاد تغييرات دموگرافي در مناطق کردنشين سوريه نيز بزند. موقعيت ژئوپليتيکي کردستان سوريه نيز مزيد بر علت شده است تا امکان مبارزه و دفاع مؤثر در برابر حمله محتمل ارتش ترکيه کمتر شود؛ چراکه کردستان سوريه، برخلاف ديگر مناطق کردنشين خاورميانه، عمدتا بهصورت دشتهاي هموار بوده و کوهستاني نيست. اما اين تنها مشکل و خطر بزرگ کردهاي سوريه نيست. مشکل ديگر به سازمان ملل متحد بازميگردد؛ درجاييکه در کميته تدوين قانون اساسي جديد سوريه، با اعمال فشار ترکيه هيچ نمايندهاي از مقامات منطقه خودگردان دموکراتيک در شمال اين کشور دعوت نشده است، درحاليکه اينک ۳۰ درصد خاک سوريه تحت کنترل و مديريت اين گروه قرار دارد. بهاينترتيب به نظر ميرسد گزينههاي پيشروي کردهاي سوريه براي حفظ وضع موجود بسيار محدود و ضعيف بهشمار ميروند. اميد اول آنها همچنان در شرايط فعلي به کاخ سفيد است، درجاييکه رئيسجمهوري با تصميمات خلقالساعه و پيشبينيناپذير قدرت را در دست دارد و باید دید چنین فردی آيا اراده جلوگيري از حمله ترکيه را خواهد داشت يا رويه درگيرنشدن را در پيش خواهدگرفت؟ گزينه ديگر اما دمشق است. جايي که کردها ماهرانه همچنان ارتباطات و تعاملاتي را حفظ کردهاند و در چنين شرايطي شايد يک بار ديگر دوگانه تهران -دمشق بتواند از بار پيامدهاي گسترده و احتمالا ويرانگر حمله ارتش ترکيه بکاهد يا حتي از آن جلوگيري کند! اما نکته تأملبرانگیز براي ايران اين است که در عمل تنها منطقهای از جغرافياي سوريه که پيوستگي تاريخي و فرهنگي ناگسستنيای با فرهنگ ايراني و ديگر آرياييها دارد، همين منطقه کردستان سوريه است؛ جايي که هنگام در دست گرفتن کنترل منطقه خود، مجسمهاي از کاوه آهنگر را که يکي از اسطورههاي فرهنگي ملل آريايي است، در ميدان اصلي شهر عفرين برپا داشتند. طبيعي است جداي از سناريوي نخست «آمريکايي-کردي»، در سناريوي دوم که سناريوي «کردي، ايراني و سوري» خواهد بود، اگر طرفين به يک راهکار دست نيابند، همان سرنوشت مجسمه به توپ بستهشده کاوه آهنگر در عفرين به دست عوامل ارتش ترکيه، در انتظار بسياري ديگر از نمادها و دستاوردهاي قابل توجه در کردستان سوريه خواهد بود. * پژوهشگر ارشد مسائل خاورميانه دکتراي روابط بينالملل
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.