|

بُرش‌هایی از گفته‌های گلستان در گفت‌وگو با قاسم هاشمی‌نژاد*

فرمول این‌ست که فرمولی نیست

در مورد گفتن و نقل قصه، مسئله ساختمان مطرح می‌شود که از کجا شروع بکنیم و از چه راه‌هایی چگونه به چه جاهایی برویم، حادثه‌ها و سکون‌ها و سکوت‌ها را چه‌جور بیان کنیم، چه‌جور بچینیم پهلوی هم و چه‌جور بچینیم با قیچی سلمانی؛ با چه توالی و ترتیبی بیاوریم‌شان، از چه دیدی نگاه‌شان کنیم که هر چیزی را که می‌خواهیم بگوییم زیر نظم و انضباط آن بگوییم، بی‌کم‌وکاست. اینها هرچند باید به کمک زبان بیان بشود اما ساختنش در حیطه زبان نیست، مربوط می‌شود به قوت صحنه‌آرایی، به قوت صحنه‌آوری. اینجا هر مطلبی باید قالب خودش را جستجو کند، به قالب خودش برسد و در آن جا بگیرد. زبان که پاک باشد این ساختمان را روشن و دقیق‌تر نشان می‌دهد اما زبان پاک جای بی‌ساختمانی را نمی‌گیرد. و زبانِ نرسیده به کمال ساختمان را از بین نمی‌برد. باید یک‌جوری بگوییم اما وقتی داریم می‌گوییم با ولنگاری و شلخته‌گری نگوییم؛ و همچنین با مقمپزبودن‌های عصاقورت‌داده. یا با قالب‌های حکاکی‌شده که دیگران در جایی دیگر در وقتی دیگر آنها را برای چیزی دیگر کنده‌اند نگوییم. در اینجا، در ساختمان و بیان ساختمان، ایرادهای تکرار جمله، درازی جمله و این حرف‌های آن‌جوری وارد نیست چون همین «عیب»‌ها شاید «لازمه» آن چیزی باشند که باید ساختمانش به زبان درآید... فرمول این‌ست که فرمولی نیست. فرمول این‌ست که فرمولی نباید. اگر ذهن ورزیده بشود، اگر ورزیدگی ذهن یا آگاهی ذهن، تمامیت ذهن، صداقت ذهن، همراه باشد هرجا گیری یا گرهی پیش بیاید سعی می‌کند آن را باز کند. قوت بازکردنش پیداست که متناسب است به همان ورزیدگی و آگاهیش. ذهن مسئله‌ای را طرح کرده است، ذهن هم به تناسب مشکل راه‌حلش را باید پیدا کند؛ آن‌وقت مشکلِ حل‌شده نقطه عزیمت حرکت بعدی می‌شود. دینامیسم یعنی این. جفتک‌زدن دینامیسم نیست. فرمول هم دینامیسم نیست. فرمول جلوی جَلدی و جلای کار را می‌گیرد. یک‌نواخت و کدرش می‌کند. در کار خوب همیشه اثر عنصر کشف دیده می‌شود. حتی از شکل نوشتن یک لغت یک معنی تازه یک اندیشه تازه می‌تواند پیدا شود. اگر جَلد باشی این را فوری می‌بینی. و اگر به دردت بخورد به کارش می‌بری. و همین مایه جلای کار می‌شود. در کار خسته همیشه فرمول دیده می‌شود. قالبی که از پیش ساخته‌ای فرق می‌کند با قالبی که در حین ساختن می‌بینی باید بسازی. این جَلدی و فِرزی و ورزیدگی می‌خواهد. مسئله اساسی حاضرکردن ذهن است. در کار هیچ‌چیزی جای «جادرجاساختن» را نمی‌گیرد. اما برای «ناگهانی» و «جادرجاساختن» تمرین لازم است تا ورزیده بشوی، اگر بشوی. درست مثل دو. مثل پرش. کسی که برای دو سرعت کار می‌کند هر روز و هربار که می‌دود رکورد عالی نمی‌آورد. اما ریاضت را می‌کشد و صدجور تمرین نرمش و چابکی می‌کند و عضله‌هایش را آموخته می‌کند، نفسش را و خوراکش را و سنگینی‌اش را مرتب می‌کند تا آن روز که روز است وقتی تیر داور فرمانده مسابقه دررفت آنچه را دارد بیاورد. اگر طرح کار، و فهم مطلب، و دیدن آدم‌ها و نشان‌دادن آدم‌ها غرض است اینها را باید از پیش شناخته باشد. خلاصه اینکه اگر با نوشته ور بروی یک چیز زورکی خواهد شد، با نویسندگی و نوشتن باید ور رفت نه با نوشته. حق مطلب را اداکردن یعنی شخصیت‌‌داشتن کسی که می‌خواهد چیزی بسازد باید حرف خودش را داشته باشد و حرف هم همیشه بالاخره در داخل یک فرم هست دیگر. درست است که فرم نتیجه مطلب است و ضرورت مطلب است که فرم را به وجود می‌آورد ولی بایستی آدم در این صورت جستجو کند تا بتواند مطلبی را که می‌خواهد بگوید در فرم خودش بگوید، با فرم خودش بگوید، والا اگر بخواهد اصلا در فرم بیان آن جستجو نکند مطلبش به خطر بی‌هویتی و پرتی گیر خواهد کرد و گیر خواهد افتاد تا آن حد که به مطلبی که می‌خواهد بگوید ظلم خواهد کرد. کسی که فرم مطلب را جستجو نکند، هویت آن را نداند و نسازد خودش بی‌هویت بوده است و بی‌فرم بوده است؛ و این فقدان فرم و هویت کارش انعکاس بی‌فرمی و بی‌هویتی خودش است. حق مطلب را اداکردن یعنی شخصیت‌داشتن. و آن را به‌کارگرفتن. حق مطلب را اداکردن یعنی مطلب را در فرم و هیأت لازمش گفتن. جنقولک‌بازی و ادا برای فرم درآوردن فرق دارد با فرم لازم را پیداکردن. بایستی جستجوها باشند و بشوند، و این جستجوها لازم نیست که هرکدام‌شان یک عمر کامل باشند. یک مرحله هست - جستجو می‌کنی و به یک جایی می‌رسی، یک چیز تازه کشف می‌کنی، و این می‌رود در زمینه معرفتی دیگران. زندگی این‌جور ساخته می‌شود. مسئله اضافه‌کردن این ذره‌هاست به زندگی نه جادادن یا جاگرفتن در زمینه کهنه از راه التماس و التجا، یا قالتاقی و رندی. این ذره‌های تو ممکن است از لحاظ جماعت هم مردود باشد چون نو و غریب است اما نه مردود است و نه لزوما نو است و نه غریب است. مسئله این‌ست که عادت و معرفت سطحی جماعت را بخواهیم، یا کشف و بنیان‌گذاری معرفت را. اولی آرام و مطمئن مثل یک مرداب است و دومی متلاطم و آشفته مثل دریا، که چه‌بسا راهی هم به تو ندهد اما به آزمودنش و به وابسته‌بودن بهش می‌ارزد. عادت و معرفت سطحی جماعت برای کسی خوب است که می‌خواهد از آن تغذیه کند و به آن بیاویزد و مانند آن شود. اما اگر ببینی اجزاء ترکیب‌کننده آن چیست و ذوقکی هم داشته باشی عطایش را به لقایش می‌بخشی. کار باید مهاجم باشد نقش مصرف‌شونده کار در هنر و ادبیات ایجاد راه‌ورسم تازه است، بازکردن در است، خلاصه‌کردن شعور و وجدان برای رفتن به شعور و وجدان بالاتر است. برای دادن این شعور و وجدان است نه در شکل‌گرفتن به‌صورتی که با مذاق و روال و خواسته مرسوم تطبیق کند تا بتواند مصرف شود. یا بدتر، مصرف‌کننده را به فریب بکشاند، به عصبیت عقیم بکشاند، به تخدیر بکشاند. کار باید مهاجم باشد برای روشن‌کردن، برای عوض‌کردن. *برگرفته از کتاب «گفته‌ها»، نشر كلاغ

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.