|

اندیشه و هنر ویژه‌ی آل‌احمد

شاید نباید فعل را اول آورد اما...

شرق: امروزه اگر بخواهیم تصویری نسبتا جامع از جلال آل‌احمد و آثارش و وجوه گوناگون کار نویسندگی‌اش به‌دست آوریم، تصویری که نه حاوی ستایش مطلق باشد و نه نفی مطلق، بدون شک یکی از منابع ویژه‌نامه‌ای است که مجله «اندیشه و هنر» در مهرماه 1343 زیر نظر ناصر وثوقی، مدیر مسئول این مجله، برای آل‌احمد منتشر کرد. دسترسی به تمام مطالب این ویژه‌نامه اما دشوار بود تا اینکه چندی پیش نشر بازتاب‌نگار آن را با مقدمه‌ای از کامیار عابدی در کتابی با عنوان «اندیشه و هنر: ویژه‌ی جلال آل‌احمد» منتشر کرد. این کتاب جدا از مطالب متنوع آن که وجوه گوناگون شخصیت ادبی و کار نویسندگی آل‌احمد در آنها طرح شده، از این نظر هم مهم است که در آن گفت‌وگویی مفصل چاپ شده است با خود آل‌احمد که در این گفت‌وگو نیز آثار آل‌احمد بررسی و ارزیابی شده و حرف‌ها و دیدگاه‌های خود او درباره این آثار منعکس شده است. گفت‌وگو هم اصلا از جنس تعریف و تعارف و ستایش نیست و گفت‌وگوکنندگان صریح‌اند و نقدهایشان را بی‌تعارف مطرح می‌کنند. پرسشگران این گفت‌وگو پوران صلح‌کل، ناصر وثوقی، آیدین آغداشلو و شمیم بهار هستند. این گفت‌وگو همان است که در کتاب «ارزیابی شتابزده» آل‌احمد نیز قبلا چاپ شده بود. «اندیشه و هنر: ویژه‌ی آل‌احمد» اما به جز گفت‌وگوی مذکور شامل مقالاتی است از سیمین دانشور، م.آزاد، آیدین آغداشلو، ناصر وثوقی، محمود کیانوش، سیروس طاهباز و شمیم بهار. در این ویژه‌نامه همچنین نوشته‌هایی از خود آل‌احمد چاپ شده است و همچنین طرح‌هایی از علی گلستانه از چهره آل‌احمد. از جمله مقاله‌های مهم و خواندنی این ویژه‌نامه نقد شمیم بهار است بر «مدیر مدرسه» و «نون والقلم» جلال آل‌احمد و ارزیابی و مقایسه این دو کتاب با اتکا به قواعد قصه‌نویسی و نحوه پرورش عناصر داستان. شمیم بهار در این مقاله که عنوان آن «مدیر مدرسه و نون والقلم و جلال آل‌احمد» است نکته دقیقی را در مورد قصه‌نویسی آل‌احمد تشخیص داده و آن این است که توفیق آل‌احمد در «مدیر مدرسه» به این دلیل است که «من» او به عنوان شخصیتی داستانی در قصه حضور دارد و دیگر شخصیت‌های قصه متکی به این «من» هستند و روایت قصه حول این «من» شکل می‌گیرد و پیش می‌رود. در زمان نوشته‌شدن این نقد البته هنوز «سنگی بر گوری» آل‌احمد که نمونه‌ای دیگر از توفیق اوست در نوشتن قصه‌هایی با مایه‌های اتوبیوگرافیک و حضور قوی «من» نویسنده در قصه، چاپ نشده است. آل‌احمد در گفت‌وگو با «اندیشه و هنر» اشاره‌ای به «سنگی بر گوری» کرده است. شمیم بهار در بخشی از مقاله خود درباره دلیل توفیق «مدیر مدرسه» و ربط این توفیق با حضور «من» آل‌احمد در این داستان می‌نویسد: «ریشه‌ی موفقیت مدیر مدرسه در توانائیِ آل‌احمد است در گزارش‌دادن از من‌ش». او همچنین در این مقاله پرداخت و پرورش شخصیت مدیر و پایان قصه را با دقت و هوشمندی این‌گونه می‌بیند: «چه به‌ساده‌گی و پاکیزه طرح اولیه‌ی مدیر ریخته می‌شود! قُدبودنش و بیگانه‌بودنش و - به قول آل‌احمد - سخت کلافه‌بودنش. می‌بینیم که در کار گریز است: اصلا انگار کن که هنوز مدیری نیامده (صفحه‌ی 21) - که ممکن نیست. می‌بینیم چه‌طور نمی‌تواند بیگانه با ماجرا و تنها یک ناظر قضایا بماند. در شخصیتش مبارزه‌یی درگیر است بین آدمی که می‌خواهد راهش را بکشد و برود و کاری به کار کسی نداشته باشد و آدمی که می‌خواهد بماند و بجنگد. چه منطقی است که شکست آخر (که انگار رسم شده طنزآلود بنامیم‌اش) نه بدان گونه باشد که بتوان حدس زد. شکست از این نیست که مدیر دیگر نمی‌تواند بگریزد. سرانجام آدمی که می‌خواسته بجنگد در درون مدیر پیروز شده. می‌خواهد بجنگد - حریفی اما در کار نیست و یا اگر هست به جنگ او نمی‌آید. شکست این است. چه منطقی است که از ابتدای کتاب استعفانامه طبیعی‌ترین راه گریز مدیر باشد! چه منطقی است که از انجام کتاب - رودرروشدن مدیر با حادثه‌یی گریزناپذیر - چند بار در طول کتاب به صورت طرح اولیه و به شکل‌های گوناگون تکرار شود!».مقاله‌های «شوهر من جلال» نوشته سیمین دانشور، «نسترن‌های همسایه و قصه‌ی قصه‌گو» از م.آزاد، «در اقلیم نثر جلال آل‌احمد» نوشته فرامرز خبیری (نام مستعار آیدین آغداشلو)، «از اورازان تا خارگ» و «جهان‌بینی و پیامش» نوشته ناصر وثوقی، «نگاهی دوباره به تاریخ» نوشته آیدین آغداشلو، «آل‌احمد در داستان‌های کوتاهش» نوشته محمود کیانوش، «آل‌احمد در داستان‌های کوتاهش» نوشته سیروس طاهباز و همچنین دو نوشته با عنوان «سگ‌ها و گرگ‌ها» و «ولایت اسرائیل» از آل‌احمد که اولی بخشی از رمان «نفرین زمین» است و دومی بخشی از یک سفرنامه و دو نامه یکی از آل‌احمد به محمدعلی جمال‌زاده و دومی از جمال‌زاده به آل‌احمد از دیگر مطالب کتاب «اندیشه و هنر: ویژه‌ی جلال‌ آل‌احمد» هستند. بر این کتاب کامیار عابدی مقدمه‌ای نوشته است با عنوان «ناصر وثوقی و جلال آل‌احمد» که در بخشی از آن به قضیه انشعاب وثوقی از حزب توده و همچنین تصمیم به اخراج او از نیروی سوم و دفاع آل‌احمد از او در جلسه‌ای که در غیاب وثوقی برای محاکمه او تشکیل شده بود اشاره کرده و نیز به معرفی «اندیشه و هنر» ویژه آل‌احمد پرداخته است و اشاره‌ای هم کرده به واکنشی که آل‌احمد در «یک‌ چاه و دو چاله» به این ویژه‌نامه نشان داد.در ویژه‌نامه‌ای که «اندیشه و هنر» برای آل‌احمد درآورد چند مقاله انتقادی درباره او هست اما سیروس طاهباز در همین ویژه‌نامه در مقاله «آل‌احمد در داستان‌های کوتاهش» این‌گونه از آل‌احمد دفاع کرده است: «شاید این جز گزارش واقع ننوشتن را باید عیب آل‌احمد شمرد. شاید نباید حاشیه رفت. نباید صریح گفت. نباید خشن بود. نباید رشته‌ی داستان را برید. نباید ناهم‌آهنگ نوشت. نباید فعل را اول آورده و، او را در آغاز جمله نباید نوشت. و بایدها و نبایدهای دیگر جماعت آن‌طرف‌ها. اما من این‌ها را همه حسن کار آل‌احمد می‌دانم. قدرتش و کمالش و راه‌گشودنش و راه‌نمودنش و بی‌اعتنائی‌اش به هرچه باید و نباید. و این‌ها را نه از سر این می‌نویسم که ارادتی نموده باشم و در گذرگاه تاریک این روزگار وانفسا، چشم‌انتظار چراغش باشم. نه. جلوه‌های بردلم‌نشسته‌ی آن درخت تنومندی است که نه ریشه در خاک، ریشه در دل‌ها دارد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.