تحشيهاي بر تازهترين نمايش گروه تئاتر بوهمي
«بهارشکنی» بیتقویم
بهار ناجي. دانشجوي دكتراي جامعهشناسي دانشگاه علامه
«بهارشکنی» که این روزها بر صحنه تالار مولوی اجرا میشود، نتیجه تلاش مشترکی است از فریبرز کریمی (کارگردان) و محمدحسین معارف که متن اثر را بهتدریج و در حین تمرینات گروه نگاشته است. این اثر، پرسهزنی بازیگوشانهای است در حولوحوش فراموشی، خاطره، هویت، زبان، عشق و ارتباط اینهمه با ضرورت بازشناسی در روابط انسانی؛ اگرچه این پرسهزنی گهگاه لحظهای از حقیقت درونیاش را تا پیش چشم تماشاگر میکشاند؛ اما بیدرنگ و انگار از سر ناچاری، آن را به گوری تاریک تسلیم میکند. به این معنا «بهارشکنی» نه نمایشی درباره فراموشی؛ بلکه مغاکی برای فراموشی خویشتن است.
شخصیت اصلی نمایش مردی است که بر اثر مصرف قرصهای ضدافسردگی به نوعی اختلال در حافظه دچار شده است. مخاطب هرگز نمیفهمد که او چگونه پیشتر به افسردگی مبتلا شده است. آیا بهراستی افسرده بوده یا به دلایل دیگری به مصرف قرصها روی آورده است؟ چرا در شهری به نام اودسا ایستاده است؟ مهاجر است یا تبعیدی؟ بهارشکنی سکوت میکند؛ چراکه ایده بازنمایی فراموشی، در خود ساختار نمایش بسط یافته و به نوعی «بیمکانی - بیزمانی» فراگیر بدل شده است. نه مردِ نسیانزده و نه «بهار»، ما را به گذشتهشان آنگونه که فراموشی را در خویش حمل میکرده یا آنگونه که از دل مواجهه عاشقانهشان بازتعریف شده، رهنمون نمیکنند. صحنهپردازی تَخت و بیبُعد نیز این بیمکانی- بیزمانی ناضرور را تقویت کرده و کلیت کار را به انتزاعی تاریخزدوده از فراموشی تقلیل داده است. هرآنچه به یاد آورده میشود یا نمیشود، در میانه صفحهای سپید، لباسهای سیاه و خاکستری و نورتاباندنهای هندسی، پیوند انضمامیاش را با هستی تماشاگر از دست خواهد داد. تلاش برای بهیادآوردن -خواه در سطحی شخصی و خواه جمعی- از اهمیت ساقط میشود. اگر برای لحظهای به خود اجازه دهیم تا نقد درونی اثر را به تعلیق درآورده و با یک گام فاصله به آن بنگریم، معنای این انتزاع غیرتاریخی را بهتر درک خواهیم کرد. همچنان که گاه ناتوانی ما در روبهروشدن با فاجعه به روانپریشیهای فردی دامن میزند، ناتوانی بهارشکنی از مواجهه با فراموشی آن را دچار زمانگریزی و لکنت در بیان خویش کرده است. از این نظر میتوان انتزاع بهارشکنانه را با تجرد عرفانی شعر فارسی در دورههای پرآشوبی مانند حمله مغول مقایسه کرد؛ زیرا هر دو از خیرگی به زمین پیرامونشان سر باز میزنند. درباره اثر آقای کریمی این مسئله با پیچی فلسفی به واسطه خود موضوع نمایش تشدید شده است. به درون نمایش بازگردیم: به رابطه آینهدارانه زن و مرد؛ زن که قرار است معرف مرد به خودش باشد و شکوه رو به زوالِ دوستداشتنشان را به او یادآوری کند، در هزارتوهای ذهن خویش گیر افتاده است. انگار او نیز به شکلی متفاوت در حال فراموشی است. همزمان که به تدوین فیلمی درباره رساله مرد مشغول است [و بههمیندلیل میتوان گفت که نقش آرشیویست، مورخ یا شاهد را برعهده گرفته]، در حال تنسپاری به سلطه فراموشی نیز هست. برای او نیز سی سال و سی دقیقه و سی ثانیه عمقی یکسان یافته، از ناتوانی در تمرکز شکوه میکند و مسابقه ذهنیاش برای فراموشنشدن از سوی مرد را بیمعنا مییابد. چرا «بهار» قادر نیست گذشته مرد را با تدوین فیلمی درآنباره رستگار کند؟ چرا یادآوری هرروزه احساسش به او، برای نجاتبخشیدن عشق کارساز نیست؟ شاید بهایندلیل که اصلا بهاری وجود ندارد. زن نمایش تنها صورت دیگرگونهای از مرد یا فراموشی است. پرسشهای دائمی او از مرد را میشود در این دو گزاره خلاصه کرد: «منو یادت میآد؟»، «اسم من چی بود؟». این تمنای خستگیناپذیر برای به یاد آوردهشدن همان چیزی است که بهار را از سوژگی تهی کرده و قدرت فراخوانی یادها را از او سلب میکند. به تعبیر دیگر بهارشکنی، با نوعی تقلیلگرایی وجودی و اخلاقی دست به گریبان است. مفهومی که لویناس از آن بهمثابه «فروکاستِ غیر به همان» یاد میکند، در شخصیتپردازی این نمایش تبلوری ویژه داشته است. در بهارشکنی هیچ دیگریای مقدم بر یا بیرون از ذهنیت استعلایی مرد نسیانزده وجود ندارد؛ ازاینرو مقاومت در برابر فراموشی ناممکن یا در حقیقت بیمعناست. همانطور که در ابتدای این یادداشت گفته شد، بهارشکنی با وجود شکستهایش لحظههای تأملبرانگیزی را نیز به نمایش درآورده است. از آن جمله میتوان به رابطه کلمات و معانی اشاره کرد: «ترسِ بیمعنیشدن کلمهها» که همواره ملازم است با «ترس بیکلمهشدن معناها»، مرد را آزار میدهد. از سوی دیگر راهکار بهار در نبرد با فراموشی، برچسبزدن روی اشیا و نوشتن نام و کارکرد آنهاست. در اینجا ما همزمان که به ازدسترفتن تدریجی رابطه دال و مدلول مینگریم، نوعی نامگذاری یا شروع مجدد این رابطه را هم شاهدیم؛ فضاسازی موسیقیایی بهویژه در هنگام حرکات آونگی مرد در صف بازیگران و صدای پارازیتوار انتهای نمایش با فرم کلی اثر در تناسب است و چرخخوردن سایهها بر زمین و در هم فرورفتن صداها، به انتقال مفهوم فراموشی یاری میرساند. بازیگران به طور کلی اندیشیده و دقیق بازی میکنند و تا حد بسیار زیادی از اغراق و هیاهو که آفت اغلب نقشآفرینیهای امروز است، دورند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.