|

نگاهی از منظر جامعه‌شناسی جنایی به مستند «مهین»

گذار از مادری به بزهکاری

شادی عظیم‌زاده‌.جرم‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی

هر چند همواره قاتلان سریالی را مردان و مقتولان آنها را زنان تشکیل می‌دهند و غالبا این قتل‌ها با خشونت‌گری‌های جنسی همراه هستند اما نگرش به پرونده مهین، هم از این جهت که اولین قاتل سریالی با جنسیت زن است و هم از این نظر که انگیزه قتل‌ها، مالی است و در فرایند وقوع آنها، اختلالات جنسی یا روانی موجب فقدان قوه تمیزه محرز نیست، نگرشی متفاوت در حوزه جامعه‌شناسی جنایی را می‌طلبد. در تحلیل پرونده‌های چنین مجرمانی از پرونده اصغر بروجردی در سال 1313 گرفته با نزدیک به 33 فقره قتل تا مجید سالک در سال 1359 با 49 فقره قتل، غلامرضا خوشرو (خفاش شب) در سال 1376 با 9 فقره، سعید حنایی (قاتل عنکبوتی) در سال 1381 با 16 فقره، محمد بسیجه معروف به بیجه در سال 1383 با نزدیک به 20 فقره، فرید بغلانی در سال 1387 با 14 فقره و مهین قدیری در سال 1387 با شش فقره قتل، مطالعه‌ای چندجانبه از رویکردهای جامعه‌شناسی جنایی، زیست‌شناسی جنایی و روان‌شناسی جنایی ضروری خواهد بود.

نباید از نظر دور داشت آنان محصول تعاملات اجتماعی هستند که در آن پرورش یافته‌اند. اختلال شخصیت ضداجتماعی مهم‌ترین متغیر اثرگذار در بزهکاران است؛ الگوی رفتاری ناسازگارانه بادوام که موجب نقص در میان‌کنش‌های اجتماعی فرد با دیگران شده و وی با بی‌تفاوتی به احساسات و حقوق دیگران، با خودخواهی و نادیده‌گرفتن هنجارهای اجتماعی، سعی در دستیابی به اهداف خود خواهد داشت. «هیرشی» در نظریه کنترل اجتماعی با تأکید بر ضعف در خودکنترلی و عدم تربیت اجتماعی بزهکاران، بر این امر تأکید دارد که جامعه‌پذیری ضعیف و عدم وابستگی به علقه‌های اجتماعی و عاطفی می‌تواند اسباب عدم تعلق به وجدان جمعی را فراهم کرده و مسیر کنشگری ضداجتماعی را هموار کند. فقدان والدی حمایتگر (مادری که برای مهین جایگاه مادری را از دست داده است)، ضعف در حمایتگری خانواده (چه خانواده پدری که در برابر ازدواج زودهنگام وی را یاری نمی‌کنند و چه همسری که به‌دلیل اعتیاد و بی‌کاری دیگر جایگاه عاطفی برای مهین ندارد)، فقدان شغل مناسب و وجود فشارهای اقتصادی تمام‌نشدنی که او را از مرحله کودک - همسری به مادری جوان و از همسری بدسرپرست به مادری سرپرست خانواده با کودکی معلول و بیمار و با هجمه‌ای از بدهی‌ها و مشکلات اقتصادی روبه‌رو کرده است، موجب می‌شود مهین که از گذشته، در بطن خانواده هنجارپذیری را نیاموخته است، در بزنگاه دغدغه‌های اقتصادی و خانوادگی، با زیرپاگذاشتن ارزش‌های حداکثری، به‌سادگی از خط قرمزها عبور کرده و برای دستیابی به نداشته‌های زندگی، از داشته‌های دیگران ولو با سلب حیات‌شان، توفیق حاصل کند. از جمع خوانش «دورکیم» در رهیافت «فشار اجتماعی» و «آنومی» و نگره «هیرشی» در رهیافت «ضعف در خودکنترلی» ، می‌توان به تبیین علل اجتماعی آنچه مهین در فرایند آن قرار گرفته است، دست یافت. نکته قابل توجه توسل هنجارستیزان به تکنیک‌های خنثی‌سازی است. «متزا» در نظریه‌ای با همین عنوان بیان می‌کند بزهکاران دچار اختلال شخصیت ضداجتماعی که تعلقی به وجدان جمعی نداشته و با خودمحوری و خودخواهی، حقوق از‌دست‌رفته خود را با کنشگری ضداجتماعی تحصیل می‌کنند، غالبا با سازوکارهایی هوشمندانه در مقام توجیه رفتارهای خود و خاموش‌کردن «پلیس درون خویش» هستند. تکنیک‌هایی که از آن طریق، در نقش قربانی فرو رفته و جامعه را مقصر بدبختی و معضلات خود می‌دانند. این‌گونه احساس گناه و ندامت و گویه‌های «خود-سرزنشگر»‌شان را ساکت کرده و با رد مسئولیت، خویش را قربانی جامعه معرفی می‌کنند. تلاش مهین برای بی‌اهمیت جلوه‌دادن حیات پیرزنان موضوع جنایاتش و تأکید بر اینکه آنان را از بین زنان مسنی که نوه‌ها و نتیجه‌های خود را دیده‌اند انتخاب کرده، حاکی از توسل او به چنین تکنیک‌هایی است. تحلیل اجتماعی چنین پرونده‌هایی، مبین این واقعیت است که هنجارستیزان و جامعه‌ناپذیران در میان ما شهروندان در حال معاشرت و مراوده و زندگی اجتماعی هستند. آنان نه بیماران روانی در حد فاقد مسئولیت کیفری‌اند که بر آنها حرجی نباشد و نه آن اندازه که خود می‌پندارند، موجه و قربانی هستند. بلکه آنها با درجاتی از اختلال‌های شخصیتی ناشی از تربیت‌های ناتمام اجتماعی، نیازمند درمانگری‌اند و باید جامعه با پذیرش بخشی از مسئولیت ضدهنجارشدن آنان برای جبران تلاش کند. وجود نهادهای مدنی و اجتماعی حامی اقشار آسیب‌پذیر و ارائه خدمات بهزیستی و مراقبتی در پیشگیری از تولید این پدیده‌های ضداجتماعی مؤثر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.