|

یادداشتی بر نمایش «کریملوژی»

شناخت کریم: خودشناسی انسجامی در قالب هویت روایی

سمانه پوربهلول.دکترای روان‌شناسی سلامت

رویکرد داستان زندگی در روان‌شناسی، با تام کینز و مک آدامز آغاز شد و بعدها بر پایه نظریه «من ِ دیالوژیک» هربرت هرمن گسترش پیدا کرد. هسته مرکزی این نظریه شکل‌دهی به انسجام فردی در قالب قصه زندگی است. همه ما نقش‌های (فردی و اجتماعی) خود را در قالب قصه منسجم می‌کنیم و نه‌تنها راوی قصه خویشتن که سوژه آن نیز هستیم. «کریملوژی» را می‌توان تلاش برای انسجام تکه‌های ازهم‌گسسته «منِ» کریم دانست. نمایش با مراسم تلقین «کریم» و مواجهه او با نکیر و منکر آغاز می‌شود و روایت زندگی کریم از همین نقطه پایانی کلید می‌خورد. درواقع ، درمانی آغاز می‌شود که نقش‌های مختلف کریم در برهه‌ای حساس از تاریخ ایران در آن شریک شده و با روایت‌هایی مینی‌مال و غیرخطی (از منظر زمانی) سیر بازسازی و انسجام مواضع مختلف و گاه معارض او شروع به شکل‌گیری می‌کند. در این سیر، با طنزی گزنده، کریم از طریق برقراری دیالوگِ درون و برون به انسجام‌ شخصی دست می‌یابد و مخاطب نیز همراه با بازیگر سیر انسجام شخصی خود و کریم را در یک هم‌زمانی روایی تجربه می‌کند. این فرایند، در نهایت با نوعی خودشناسی انسجامی همراه است که به زندگی مخاطب و بازیگر معنایی ویژه می‌بخشد. هرمن معتقد است که دیالوگ، مواضع مختلف درون روان را به چالش می‌کشد. دیالوگ، تنها پدیده‌ای بیرونی نیست. واژه مرکب منِ دیالوژیک با ریختن مفهوم درونی در بیرونی این مرز را واکاوی می‌کند. از نظر هرمن، ذهن مانند جامعه از مواضع مختلفی تشکیل شده که هرکدام در زمان خاصی غالب می‌شوند. سلامت روان در گرو برقراری دیالوگی پویا بین این مواضع است. در مورد دیالوگ برون همه‌چیز روشن است: فرایندی است که میان افراد مختلف در بافتی خاص جریان دارد. این مواجهه دیالوژیک در نمایش «کریملوژی» از طریق روایت‌های او از نقشش در دربار به‌عنوان تلخک و رابطه خاص او با پادشاه، زنان حرمسرا و سایرین پدید می‌آید. او چه با مخالفانش و چه با مخاطب و چه با خودش (دیالوگ درون) دیالوگ‌هایی برقرار می‌کند که نتیجه‌اش انسجام درونی اوست. «کریمی» که در ابتدای نمایش می‌بینیم با «کریم» انتهای نمایش- با اینکه به همان نقطه ابتدایی؛ یعنی گور می‌رسد - کاملا متفاوت است. او در این سیر یک‌ساعته به شناختی دیگرگونه از خود رسیده است و این هسته‌ اصلی مرور خویشتن در «هویت روایتی» محسوب می‌شود. این مرور خود، در قالب دیالوگ گرچه ممکن است حسرت و رنج در پی داشته باشد، اما شفابخش است و بینش‌آفرین! رضا بهرامی با کارگردانی خوب و انتخاب متنی مناسب (از مهران رنجبر)، توانسته هویت روایتی را در قالب تاریخی ایران به نمایش درآورد و مخاطب را با خود همراه کند. بازی ویژه مجید رحمتی که به تنهایی جای چند بازیگر را پر می‌کند و بازی‌اش لحظه‌ای از ریتم نمی‌افتد. با استفاده مناسب از چند ابزار صحنه‌ای مختصر و ساده مانند فرغون، چکش، سطل، بیل و چند تکه پارچه و لباس که هرجا به تناسب روایت، کارکردی تئاتری پیدا می‌کنند و از عناصر فرهنگ ایرانی هستند، توانسته این هویت را در فرم ایرانی شکل دهد. علاوه‌بر همه اینها، المان‌های سنتی ایران مانند شبیه‌خوانی، بقال‌بازی، بحر طویل و زن‌پوشی را نباید از خاطر برد. این المان‌های سنتی در ساختاری مدرن به نمایش درآمده است؛ آنچه کمبودش روی صحنه‌های تئاتر ایران به‌شدت حس می‌شود؛ تئاتری که می‌تواند برای مخاطب ایرانی کارکردی خودشناسانه (از منظر فردی و اجتماعی) بر مبنای هویت روایی و نظریه من دیالوژیک

داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.