به بهانه اجرای نمایش «جمعهکشی» در تالار سنگلج
ملال برسازنده روز جمعه
محمدحسن خدایی. منتقد
جمعهکشی متن مهمی است؛ یکی از همان دقایق درخشان تاریخ نمایشنامهنویسی ما؛ نقدی کمابیش رادیکال به تجدد آمرانه دوران پهلوی. حتی نوعی خطابه در باب تهران و سوژههایی که بهتدریج تبدیل به غریبههایی در حال فراموشی میشوند؛ در حاشیههای شهر، در مکان/فضایی مانند قهوهخانه. میان انسانهایی که دلزده و لهشده، توان مواجهه با ملال روز جمعه را ندارند. جمعه اینجا نه یک قرارداد تقویمی که از قضا استعارهای است از تمام آن فراغت و گسست که یک مطرود، یک کارگر یا یک آواره توان روبهروشدن با آن را ندارد. گویی در قاموس این قشرهای طردشده، مفهومی مانند فراغت و سرگرمی، معنایی ندارد و بیش از آنکه مستوجب آرامش شود، اضطراب میافزاید. جمعهکشی از این منظر، یادآور سرنوشت محتوم و غمبار خیل عظیمی از مردمانی است که راهی به رهایی و سعادت نمییابند و در بطالت روزهای جمعه، گرفتار پرسشهای بیپاسخ در باب هستی و هویت خویش میشوند. از منظر تاریخی، اسماعیل خلج این نمایشنامه را در ابتدای دهه 50 نوشته است؛ بعد از انقلاب سفید شاه و مردم، در همان توسعه جنونآمیز و نامتوازن اواخر دوران محمدرضاشاه؛ اندکی پس از توسعه صنعتی دهه 40 و فوران قیمت نفت. در همان دوران متوهمانه سلطنت که گویا کشور در آستانه تمدن بزرگ قرار گرفته و چیزی نمانده که ایران در میان پنج کشور اول دنیا باشد. جمعهکشی، روایت انسانهایی است که از دل روستا و شهرهای کوچک، در تمنای رفاه و پیشرفت، به تهران مهاجرت کرده و از چندان موفقیتی نصیب نبردهاند. ملال و دلزدگی آنان، نشان از همین طردشدگی و شیوارگی است. بنابراین زبان، مناسبات و دلمشغولی آنها، واجد نوعی خشم، نوستالژی و در نهایت بیپناهی است. نه از آگاهی طبقاتی خبری هست و نه از امکان سیاسیشدن انسانهای اتمیزهشده و پناه برده به قهوهخانه. البته سویههای سیاسی جمعهکشی و بازنمایی کمرنگ طبقاتی را میتوان در تضادهای گاهوبیگاه میان «قهوهچی» و «آقای همتی» مشاهده کرد؛ در همان خشم طبقاتی فیگور قهوهچی در نفی و انکار اقتدار آقای همتی که مالک قهوهخانه و نانوایی است. اما در نهایت این خشم هم چندان مازادی نمییابد و بار دیگر تمام شخصیتها در انتها با یک هماهنگی که هر نوع تضاد و تفاوت طبقاتی و سیاسی را پس میزند، با همدیگر آواز میخوانند که «جمعهها یکساله، صبح اون بهاره، ظهرش مثل تابستون، عصرش مثل پاییزه، غروبش زمستون»؛ یک اینهمانی میان تمام شخصیتها که قرار است ملال برسازنده روز جمعه را پس زنند و از سر استیصال، با نوعی بطالت، جمعه را به بیمعناترین شکل آن،
از سر بگذرانند. قهوهخانه بهمثابه یک فضا/مکان، امکان بازنمایی تضادها را مهیا میکند. یک مکان که واجد سنت تاریخی است و محلی برای تجمع، آشنایی، آغاز رفاقت و تندادن به بطالت و فراغت. اما قهوهخانههایی که خلج میآفریند، واجد این حقیقت تلخ هم هست که گویی جامعه در کلیت خود شکست خورده و این وضعیت در قهوهخانه، حتی شدت بیشتری مییابد. جهان قهوهخانهای خلج، بسیار ملموس و آشناست؛ ولی چنان بازنمایی میشود که در نهایت میتوان آن را نوعی برساخت ذهنی هم فرض کرد؛ اینکه چگونه هم آشناست و هم این مقدار دستنیافتنی. این البته از استراتژی نوشتاری خلج میآید که جهانی مألوف و غریبه را درهم آمیخته و قهوهخانههایی چنین خودبسنده و تکین میآفریند. اجرای این روزهای جمعهکشی در تالار سنگلج، امر مبارکی است؛ تماشای یکی از برجستهترین آثار هنرمندی مانند اسماعیل خلج. اما به نظر میآید مناسبات مادی تولید تئاتر این روزها، حتی اجرای جمعهکشی را هم بینصیب نگذاشته است؛ چراکه تماشاگران چندان با آن ملال برسازنده متن نمایشنامه، در اجرای این روزهای اسماعیل خلج روبهرو نخواهند شد. این مدعا البته معطوف است به تماشای شب افتتاح نمایش و کاستیهای قابل پیشبینی اجراهای ابتدایی. اما میتوان این واقعیت را هم مدنظر داشت که گویا ذائقه این روزهای تماشاگران، آن ملال برسازنده و رادیکال دههپنجاهی را پس میزند و نوعی شبهملال را طلب میکند که میشود آن را وانمودن ملال دانست. بیجهت نیست که اجرا هم از سکوت و وقفههای متن کاسته و بر تصنیفهای جمعی افزوده. بنابراین با یک جمعهکشی معطوف به زیباشناسی دوران نئولیبرال طرف هستیم؛ تجربهکردن یک جمعه نهچندان ملالزده. تلاش بازیگران هم در نهایت بر مدار این زیباشناسی میچرخد و بازنمایی مناسبات دهه 50، به دهه 90 منتقل میشود. با همه این نکات، تماشای جمعهکشی در تالار سنگلج، تجربهای است کمیاب و بهیادماندنی؛ بهخصوص زمانی که خود اسماعیل خلج آن مونولوگ درخشان را از زبان آقای احمدی در باب بیپناهی خویش بیان کرده و با چشمانی اشکبار از حال میرود؛ یکی از نقاط رخدادگونه این روزهای تئاتر ما.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.