گفتوگو با اصغر نوري درباره نمايش «ستارهشناس»
چارهاي جز مواجهه با خود نداريم
رضا آشفته
نمايش «ستارهشناس» به نويسندگي ديديه ون کولارت و ترجمه و كارگرداني اصغر نوري، پس از دورهاي اجراي موفق در تالار سايه تئاترشهر، هماكنون براي اجرا در سالني ديگر تمديد شده است. نمايشي كه توانست ركورد فروش سالن سايه را در سال 98 بشكند و 30 شب با بيشينه مخاطب روي صحنه برود. احمد ساعتچيان، سهيلا صالحي و غزاله رشيدي، بازيگران «ستارهشناس» هستند. با اصغر نوري درباره اين نمايش گفتوگو كردهايم.
چرا ستارهشناس که متني لبريز از نشانهها و چندلايگيهاست، بايد در فضاي خالي از اشيا اجرا شود؟ دو دليل عمده دارد؛ اول اينکه فضاي خالي، تخيل تماشاگر را به کار ميگيرد. اگر روي صحنه فقط عناصر ضروري را نگه داريم، نمايش در ذهن مخاطب کامل ميشود و او از عنصري منفعل، به عنصري فعال تبديل ميشود و در ساختن دنياي نمايش شرکت ميکند. اين درسي است که سالها پيش با خواندن يادداشتهاي پيتر بروک در دو کتاب «فضاي خالي» و «رازي در ميان نيست»، آموختهام و حس کردهام با سليقه تئاتري من هماهنگ است. دليل دوم برميگردد به خود نمايشنامه «ستارهشناس» و ايده اجرائي من براي بهصحنهبردن اين نمايشنامه. مکان اصلي نمايشنامه، مطب يک روانپزشک است که با رجوع به گذشته، به مکانهاي مختلفي نظير پارک، مغازه، خانه و... تبديل ميشود. فضاي خالي اين امکان را ميداد که با استفاده از نورهايي به رنگها و ابعاد مختلف، بهراحتي از مکاني به مکان ديگر برويم؛ در کوتاهترين زمان و بدون عوضکردن دکور. در واقع سطحهايي که براي نشستن در مطب طراحي شده است، در مکانهاي ديگر هم استفاده ميشوند؛ چون خنثي هستند و هيچ ويژگي خاص مکاني ندارند. آيا اين بسندهشدن به چارچوبهاي خالي، هدفي در راستای نمايانكردن درون و پرداختن به روانشناسي آدمهاست؟ چارچوبهايي که در سه طرف صحنه کشيده شدهاند، از يک طرف فضا و محل بازي را مشخص ميکنند و از طرف ديگر نمادي هستند از قابعکسهايي در اندازههاي مختلف؛ قابعکسهايي خالي که گاهي بازيگرها از وسطشان عبور ميکنند؛ بهويژه بازيگر مرد که در زمان حال دو بازيگر زن، در مطب حضور ندارد و از گذشته ميآيد و در واقع با حضورش، روايتهاي دو زن عينيت پيدا ميکنند. استفاده از اين چارچوبهاي خالي، بيشتر از سر ضرورت فرم و ايده اجرائي است تا «در جهت نمايانکردن درون و پرداختن به روانشناسي». چقدر در تحليل شخصيتها دنبال نظرگاههاي روانشناسي زيگموند فرويد بودهايد که انسان را بيشتر بر مبناي غريزه جنسي بررسي و واکاوي ميکند؟ در تحليل هر نمايشنامهاي براي اجرا، بيشتر تمرکزم بر درون اثر است تا بيرون آن. از نظر من، هر نمايشنامه مجموعهاي از کلمات و سکوت است که يک فرم ميسازد. سعي ميکنم اول فرمي را که نويسنده اثر ساخته است، درک کنم و بعد شروع کنم به ساختن فرم اجرائي خودم. در تمرينها، بعضي از قسمتهاي اين دو فرم روي هم منطبق ميشوند و بخشهاي ديگر باهم سازگاري ندارند. در اين مواقع، فرم نويسنده را به نفع فرم خودم تغيير ميدهم. پس شناخت فرم نويسنده بسيار ضروری است؛ چون در نهايت بخشهايي از آن را تغيير خواهيم داد. مثل شناختن خانهاي است که قرار است تغییراتی در آن بدهيم؛ بايد بدانيم کدام ديوار و ستون را ميتوان برداشت و به کدامها نبايد دست زد؛ چون سقف پايين ميآيد. سعي ميکنم بفهمم مسئله اصلي نمايشنامه کدام است و ايده اجرائي خودم را بر پايه آن مسئله طراحي ميکنم. از نظر من، مسئله اصلي نمايشنامه «ستارهشناس»، تنهايي است؛ تنهايي انسان مدرن در عصري که هر روز يک وسيله تازه براي ارتباط راحتتر بين آدمها ساخته ميشود. همين تنهايي باعث ميشد انسانها به رابطه باهم پناه ببرند؛ رابطههايي بياساس که خيلي زود و بدون دليل شروع ميشوند و سريع نیز به بنبست ميرسند. مسائل ديگري هم در نمايشنامه مطرح ميشود که ميتوانست جاي آن مسئله اصلي را بگيرد؛ مثل همين غريزه جنسي که شما ميفرماييد يا مشکلات اجتماعي نظير بيکاري که يکي از شخصيتهاي زن به آن دچار است. با انتخاب هرکدام از اين مسئلهها بهعنوان مسئله اصلي نمايشنامه و بعد مسئله اصلي اجرا، مسير نمايش کاملا تغيير ميکرد. بههرحال، مسئله اصلي اثر براي من تنهايي بود و همين مسئله فرمي را به وجود آورد که در آن فضا خالي است و معمولا شخصيتها با فاصله از هم مينشينند و زمانهايي که فاصله فيزيکي آنها کم ميشود، بسيار کوتاه و موقتي است. ساختگيشدن لحظهها، پيوستي به تئاتريشدن ماجراها و در واقع تفکر درباره ديدهها و شنيدههاي مخاطبان دارد و به نوعي داريد بين اتفاقها و آرمانهاي شخصي بازيگران و تماشاگران براي اينکه زودتر به مابازاهاي شخصيشان براي درک و فهم بهتر موقعيت دامن زنند، فاصلهگذاري ميکنيد؛ اينطور است؟ عنصر نمايش يا تئاتريکاليته در همهجاي نمايشنامه مشهود است. دو شخصيت زن، در ابتدا براي هم نقش بازي ميکنند و هنوز به هم اعتماد ندارند. با ورود شخصيت مرد، حس ميکنيم او در چهار ماه گذشته با هر دو زن بازي کرده است. او نقش ثابت يک ستارهشناس را به دو شکل متفاوت براي زنها بازي ميکند؛ نقش ستارهشناس مهربان و دلسوز براي يک زن و نقش ستارهشناس خودخواه و بياعتنا براي زن ديگر. در واقع او همان روانپزشک قصه ماست که زنها را در چهار ماه، پيش از آمدن به مطب، در خانه، خيابان و پارک با دو روش متفاوت درمان ميکند؛ مطابق با شخصيت متفاوت دو زن. مرحله آخر اين درمان، ملاقات اين دو زن در مطب و گفتوگوي آنها با يکديگر است. عنصر بازي، در ايده اجرائي من نیز پررنگ است. مسلما اين موضوع به تماشاگر هم منتقل ميشود و تقريبا در همه لحظات نمايش، حس ميکند مشغول ديدن يک نمايش است؛ نه چيزي شبيه به زندگي که مثلا ديوار چهارمي نامرئي دارد. اين همان چيزي است که شما از آن با عنوان «فاصلهگذاري» ياد ميکنيد. ابتدا به نظر ميرسد که اين فرم باعث ميشود تماشاگر نتواند با کار همذاتپنداري کند و همهچيز به نظرش مصنوعي بيايد؛ اما درست عکس اين اتفاق ميافتد. تماشاگر به جاي آنکه احساساتي شود و از ياد ببرد که در حال ديدن نمايش است، اول با فرم اثر ارتباط برقرار ميکند و از درک قراردادهاي آن لذت ميبرد. تماشاگر زودتر از دو زن نمايش کشف ميکند که مردهاي زندگي دو زن، در واقع يک نفر هستند و شايد پيش از پايان نمايش، بتواند کشف کند که اين مرد، همان روانپزشک است. از طرف ديگر، وقتي تماشاگر در احساسات غرق نميشود و با نوعي فاصله به دنياي نمايش نگاه ميکند، ميتواند مسئله خودش را هم در آن پيدا کند. در واقع، تماشاگر ميتواند موقع ديدن اين نمايش، با خودش روبهرو شود، با مسئله خودش. روانپزشک نمايش ستارهشناس هم در پي همين است. او نميتواند مشکلات دو مريضش را حل کند، نه مشکل تنهايي و نه مشکل بيکاري را. شايد فقط بتواند آنها را با خودشان روبهرو کند و به آنها ياد بدهد که چارهاي جز مواجهشدن با خود نداريم. اشيا کم هستند؛ اما کارکردي نمايشي دارند و در لحظاتي بازيها و درواقع يادآوري اين دو زن خواهد بود که با يک مرد مشترک معروف به ستارهشناس خاطرات مشترکي دارند. چنين منظوري را دنبال ميکرديد؟ روي صحنه، فقط اشيای ضروري وجود دارند. در تمرينها اشيای ديگري هم بودند که بهمرور حذف شدند. ايده اجرائي روي مينيماليسم بنا شده. صحنه، اشيا، ديالوگها و بازيها همه مينيمال هستند. اين يکي از عناصر فرم نويسنده بود که در فرم اجرائي من تشديد شد. در تمرينها، همانطور که بعضي از اشيا حذف ميشدند، بعضي از ديالوگها را هم کوتاهتر کردم؛ چون کارکردي نداشتند و فرم اجرائي را دچار مشکل ميکردند. فضاي اجرا و ريتم آن برايم مهمتر از گفتهشدن بعضي از حرفها بود. بازيگران چقدر در اختيار بودهاند و چقدر رها براي اينکه خود را در بستر اين آدمها و رويدادها جستوجو کنند و بتوانند حقيقتي از وجود انسان در زمانه اکنون را در صحنه نمايان کنند؟ در اين نمايش سه بازيگر خلاق و حرفهاي داشتم که از يک طرف کاملا در اختيار من و ايده اجرايم بودند و از طرف ديگر، منفعل نبودند و براساس فضايي که به آنها انتقال ميدادم، پيشنهادهاي اجرائي خوبي ارائه ميدادند. مثل کارهاي ديگرم، در تمرينهاي اين نمايش هم من به بازيگرها نميگفتم روي صحنه چه کار کنند. وظيفه من فقط اين بود که فضاي اثر را برايشان ترسيم کنم و کنشهاي شخصيتها را برايشان شرح دهم. اينکه در اين لحظه، شخصيت کجاست و چرا اين عمل را انجام ميدهد يا اين ديالوگ را ميگويد. عينيتدادن به کنش برعهده بازيگرها بود. کاملا آزاد بودند، میتوانستند در فضايي که برايشان ساخته بودم، حرکت کنند و فهم خودشان از آن لحظه يا کنش را تصويري کنند. من فقط نگاه ميکردم و براساس حرکتهاي بازيگرها، پيشنهادهاي تازهاي به آنها ميدادم. در نهايت، حرکتهايي نهايي ميشد که برآمده از درون خود بازيگرها و اصلاحهاي من بود. به جاي بحثهاي فرساينده تحليل شخصيت يا تحليل کليت اثر، روي کنشهاي کوچک شخصيتها با هم بحث ميکرديم و دنبال راهي ميگشتيم تا کنشي که همه با آن موافق بوديم، عيني شود؛ با تکيه بر اين موضوع که تماشاگر درون سر ما را نميبيند؛ بلکه فقط حرکات ما را ميبيند و صدايمان را ميشنود. من تماشاگر مداخلهگر تمرينها بودم. به بازيگر نميگفتم فلان کار را بکن، از او ميپرسيدم چرا فلان کار را ميکني يا چرا اين جمله را ميگويي. اين سؤال و جوابها اول به کشف کنش و بعد به اجراي آن منتهي ميشد. مخاطب اينجايي چقدر در اين گزينشها (ترجمه، تمرين و تحليل و در نهايت اجرا و بازي) مهم بوده و مورد شناسايي قرار ميگرفتهاند؟ فکر ميکنم هر هنرمندي با کارش اول به خودش جواب ميدهد. بعضي مسائل براي هنرمند به دغدغه تبديل ميشود. ايدهها از همين دغدغهها ميآيد. بعد هنرمند تلاش ميکند براي بيان ايدههايش فرم بسازد. همه هنر در فرم خلاصه ميشود. محتوا و حرفهاي هنرمند هم درون همين فرم است، نه خارج از آن يا پيش از آن؛ اما با اين فرض که هنرمند هم يکي از انسانهاي جامعه است، دغدغههايش با دغدغههاي بخشي از انسانهاي ديگر جامعه مشترک است. حالا اين بخش ميتواند بخش بزرگي از جامعه باشد يا بخش کوچکي از آن. پس هنرمندي که با اثرش در پي پاسخدادن به خود است، خواسته يا ناخواسته به بخشي از جامعه هم پاسخ ميدهد يا دستکم آگاهي بخشي از افراد جامعه را دوباره به آگاهياش ميرساند تا راجع به بعضي از مسائلي که ميدانند، دوباره فکر کنند. معمولا موقع انتخاب اثري براي ترجمه، سراغ آثاري ميروم که از خواندنشان لذت بردهام. اين لذت از فهم اثر و نزديکي آن به دغدغههاي شخصيام ميآيد. معيار دومم در انتخاب اين است که اين اثر به چه سؤالي از انسان معاصر ايراني ميتواند پاسخ دهد يا دستکم مخاطب ايراني کدام مسئلهاش را ميتواند در آن پيدا کند. بهعنوان کارگردان، ترجيح ميدهم متنهايي را که خودم مينويسم، به روي صحنه ببرم؛ اما اگر به هر دليلي بخواهم يکي از نمايشنامههايي را که ترجمه کردهام، براي کارگرداني انتخاب کنم، يک معيار ديگر به آن دو معيار ترجمه اضافه ميشود: اينکه من چه ايدهاي براي اجراي اثر دارم؟ آيا اجراي من ميتواند فراتر از نمايشنامه برود و چيزي لذتبخشتر و بهتر از خواندن نمايشنامه شود؟ اجراي اين نمايشنامه چه ضرورتي در شرايط اکنون ما دارد؟ قبل از انتخاب نمايشنامه «ستارهشناس» براي کارگرداني به جوابهايي منطقي و مقبول براي خودم رسيدم و اين کار را شروع کردم. استقبال بسيار خوبي که در 30 شب اجرا از اين نمايش شد، به من ثابت کرد که اشتباه نکردهام. مسئله اصلي نمايشنامه و فرم اجرائي من براي تماشاگران خوشايند بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.