|

درباره نیمه‌مؤمنان

جانی واتیمو متفکر و نظریه‌پرداز ایتالیایی است که یکی از مطرح‌ترین چهره‌های زنده فلسفه قاره‌ای و به‌ویژه هرمنوتیک است. هرچند از نظر خود واتیمو تقسیم‌بندی‌ها و تقابل‌های دوتایی مانند فلسفه قاره‌ای و فلسفه تحلیلی دیرزمانی است رنگ باخته و اعتبار خود را از دست داده است. او نقشی مهم در تغییر مسیر سرنوشت‌ساز فلسفه هرمنوتیکی یا نظریه تفسیر داشته است. شهرت او بیشتر به خاطر طرح ایده‌‌‌هایی چون تفکر ضعیف، جامعه‌‌‌ شفاف، پایان مدرنیته و تأملاتش درباب نیهیلیسم و الهیات مسیحی است. او یکی از فیلسوفان مطرح جریان پست‌مدرنیسم است. برخی بر این باورند که واتیمو در فلسفه معاصر اندیشه پست‌مدرن اروپای لاتین را نمایندگی می‌کند. او در پروژه نظری خود بسیار متأثر از نیچه و هایدگر است. واتیمو ازجمله متفکرانی ا‌ست که در عرصه سیاست نیز فعال است. او از سال ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۴ عضو پارلمان اروپا بود و از سال ۲۰۰۹ نیز دوباره همین سمت را بر عهده دارد. او در ایران نیز متفکری شناخته‌شده است و برخی از آثار مهمش به فارسی ترجمه شده‌اند. ازجمله می‌توان به «پایان مدرنیته»، «تفکر سست» و «واپسین گام ایمان» اشاره کرد. واتیمو یکی از متفکران مطرح در حوزه «بازگشت دین» است و کتاب «باور» یکی از مهم‌ترین آثارش در این زمینه. کتاب حاضر به‌تازگی با ترجمه کاوه حسینی‌زاده‌راد و به همت نشر پگاه روزگار نو ترجمه و منتشر شده است. او در این کتاب علاوه‌بر شرح حساسیت دینی مجددی که در او به وجود آمده است و درگیری‌های شخصی‌اش به توضیح و تبیین دین و ایمان پرداخته و علاقه مجدد به دین در فضای فرهنگی را بررسی می‌کند. بسیاری ازجمله ریچارد رورتی کتاب «باور» را مهم‌ترین اثر واتیمو می‌دانند. منظور واتیمو از «بازگشت دین» چیست؟ آیا به معنای بازگشت به متافیزیک یا هر قسمی از آموزه‌های کلیسایی است، یا چیزی غیر از آن؟ در نظر واتیمو در جهانی که ارزشی مطلق وجود ندارد، همواره گزینه‌های تأویل‌پذیر انتظار انسان را می‌کشند. تأویل‌پذیری بی‌حد‌و‌حصر واقعیت به ما اجازه می‌دهد که وجود و حقیقت متافیزیک را ناتوان و ضعیف بدانیم. او تأکید دارد بازگشت دین و مسئله ایمان ربطی به تاریخ جهان ندارد و نمی‌توان آن را صرفا به گذار میان مراحل زندگی تقلیل داد که همواره بر اساس الگوهای مشابهی فهمیده می‌شد. او می‌گوید: «بازگشت دین در فرهنگ ما مبتنی است بر لاینحل‌بودن مبرهن شماری از مشکلات گریزناپذیر در خصوص ابزارهای عقل و تکنولوژی که انسان مدرن متأخر با آنها روبه‌روست: به‌طور خاص مسائل مربوط به اخلاق زیستی، از دستکاری ژنتیکی گرفته تا اکولوژی و مشکلات مرتبط با افزایش ناگهانی خشونت در شرایط جدید زندگی درون جامعه توده‌ای». واتیمو نقطه عزیمت بحث خود را انگاره‌های نیچه و هایدگر از نهیلیسم قرار می‌دهد، «نهیلیسم به‌عنوان نقطه پایانی مدرنیته و رسالت منتج از تفکری که به‌عنوان تأیید پایان متافیزیک شناخته می‌شود». شیوه‌ای که واتیمو در تفسیر خود از بازگشت دین بسط می‌دهد عمیقا تحت تأثیر این انگاره‌هاست. واتیمو در تفسیر مسیح می‌گوید حقیقتی که بناست ما را رهایی بخشد، نه حقیقت علمی یا حتی الهیاتی که عشق و نوع‌دوستی است؛ تنها حقیقتی که در طول زمان از آن اسطوره‌زدایی نخواهد شد. چون گزاره‌ای تجربی، منطقی یا متافیزیکی نیست بلکه فراخوانی است برای عمل‌کردن. واتیمو در کار خود تلاش برای ارتباط‌دادن دین با حقیقت را کنار گذاشته و از مفاهیمی چون حقیقت نمادین یا متافیزیکی یا اخلاقی استفاده نمی‌کند. واتیمو در پی آن نیست که از طریق دین مجموعه‌ای از آموزه‌ها را توضیح دهد. او معتقد است فیلسوفان نهیلیست به خوبی می‌توانند در جرگه اهل ایمان درآیند. چراکه در نظر او آنچه در نهایت در برابر نیروی اسطوره‌زدایی سکولارشدن مقاومت می‌کند، آموزه نوع‌دوستی است؛ یعنی مفهوم عشق به هم‌نوع. او معتقد است مردمان دینی عاشقان غیرممکن هستند، چون به خدایی عشق می‌ورزند که با او همه‌چیز ممکن است و تا هنگامی که غیرممکن به وقوع بپیوندد (که خود غیرممکن است)، از پای نمی‌نشینند، پس آرامش اندکی دارند و همواره در تکاپو و اضطراب به سر می‌برند. به قول رورتی، الهیات واتیمو آشکارا برای کسانی در نظر گرفته شده که او آنها را «نیمه‌مؤمنان» می‌نامد؛ کسانی که دل در گرو پاره‌ای از باورها و مناسک دارند و پاره‌ای دیگر را فرو می‌نهند و در‌عین‌حال خود را مؤمن و باورمند می‌دانند و کسی نمی‌تواند آنها را از این ادعا محروم کند. پولس رسول آنها را «مؤمنان کم‌اشتیاق» نامیده بود. دفاع از «نیمه‌مؤمنان» اهمیت بسیاری در منظومه فکری واتیمو دارد و او در کتاب حاضر اذعان می‌کند که «کمابیش، هرچه تاکنون گفته‌ام مختص به دفاع از نیمه‌مؤمنان است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.